TX Quảng Yên là vùng đất còn lưu giữ nhiều di tích văn hoá lịch sử. Tại đây hiện vẫn bảo tồn được gần 200 di tích, trong đó có 11 đình làng, 23 chùa làng, 41 đền - miếu. Gắn liền với công trình thờ tự đó là gần bốn trăm pho tượng cổ, đó là tượng thờ Thành hoàng làng là các nhiên thần, nhân thần, rồi hệ thống tượng phật, tượng thờ mẫu… Đa số các tượng được tạc vào cuối thế kỷ thứ XVIII, đầu thế kỷ thức XIX. Đặc biệt, có một số tượng được tạc ở thế kỷ thứ XVI với kỹ thuật điêu khắc cổ thời nhà Mạc như những bức tượng ở chùa An Đông (phường Yên Hải), chùa Vị Dương, chùa Lái (xã Liên Vị). Các tượng có nhiều giá trị, trong đó, đặc biệt là tượng Trần Hưng Đạo ở đình Trung Bản (xã Liên Hoà) rất có giá trị về mặt điêu khắc mỹ thuật cổ, nổi tiếng trong cả nước.
Tìm hiểu sâu hơn, chúng tôi được biết, hầu hết số tượng thờ cổ ở địa phương đều được làm chủ yếu bằng gỗ mít, tạc theo tư thế tượng ngồi trên ngai, và đều được sơn then nâu hoặc đen, thếp vàng quỳ (sơn son thếp vàng). Tuy vậy, do tượng làm bằng gỗ nên qua năm tháng bị mối mọt và nước mưa xâm hại khiến một số tượng bị mục, mối xông phần gỗ. Nhưng điều đáng lo ngại là do tâm lý, nhận thức của Ban Khánh tiết các đình, đền, chùa, miếu và người dân trong vùng thích tượng mới, do vậy mà hiện tượng sơn quét lại tượng thờ cổ đã xảy ra ở một số di tích, làm mất đi những giá trị nguyên gốc của di tích, mất đi giá trị văn hoá truyền thống của cha ông.
Trước thực trạng đó, thị xã đã chỉ đạo, hướng dẫn và tập huấn cho các địa phương và Ban Quản lý di tích theo hướng bảo tồn tượng cổ phải giữ được nguyên gốc các tượng. Những bức tượng hỏng không có khả năng khôi phục phải xin phép Sở VH,TT&DL để làm mới và làm lại theo đúng tượng cũ, đồng thời giữ lại tượng cũ ở nơi thờ tự nhằm minh chứng cho văn hoá cổ của địa phương. Đối với những bức tượng còn có thể tu bổ, phục chế được phải xin phép thị xã, sau đó mời các chuyên gia, các nghệ nhân lành nghề trong việc tu bổ, phục chế tượng trong di tích về xử lý để đảm bảo giữ được nguyên trạng bức tượng bền vững, lâu dài. Điển hình là vừa qua, thị xã đã chỉ đạo bảo tồn hai bức tượng Thành hoàng làng tại đình Yên Đông theo hướng làm tượng mới, đồng thời bảo lưu tượng cũ và tượng thần Phạm Tử Nghi ở Lưu Khê theo hướng phục chế lại.
Để có cái nhìn trực quan, đầu tháng 11-2013, chúng tôi đã đến miếu thờ Phạm Tử Nghi ở thôn Lưu Khê, xã Liên Hoà xem hai nghệ nhân Đinh Đức Thuận (Xí nghiệp Xây dựng và Tu bổ công trình văn hoá, Công ty TNHH MTV Mỹ thuật Trung ương) và ông Nguyên Công Hoè, nghệ nhân ở làng nghề Hồ Sơn (xã Liên Minh, Vụ Bản, tỉnh Nam Định) tu bổ, phục hồi bức tượng cổ Phạm Tử Nghi. Ông Đinh Đức Thuận cho biết: “Do mưa nắng và mối mọt tác động, tượng thần Phạm Tử Nghi đã bị hỏng bên trong phần lưng, gối và ống tay áo. Chúng tôi sẽ dùng các vật liệu gỗ và phụ gia để gia cố. Ngoài ra, một số chi tiết đã mất như đầu rồng bên phải mũ, chúng tôi dùng kỹ thuật “lượn khuôn” để lấy được các hoa văn, hoạ tiết đầu rồng, rồi làm mới đầu rồng bên trái mũ. Phần sơn son thếp vàng bị bong tróc trên thân tượng sẽ dùng kỹ thuật phục chế bằng sơn then màu đỏ và thếp vàng quỳ để giữ nguyên những nét cổ kính của tượng”.
Tượng Phạm Tử Nghi ở thôn Lưu Khê, xã Liên Hoà là một bức tượng cổ rất tiêu biểu về nghệ thuật điêu khắc tượng tròn cuối thế kỷ thứ XVIII, đầu thế kỷ thức XIX. Đặc biệt, tượng được yểm tâm rất độc đáo, thông thường tượng thờ chủ yếu được yểm tâm bằng giấy ghi huý hiệu của thần cùng các vật quí giá như vàng, bạc, đá quí v.v.. đặt vào trong tâm tượng. Nhưng bức tượng thờ ở đây lại được yểm tâm bằng một bài vị bằng gỗ, sơn son, thếp vàng, có hoa văn xung quanh, giữa có 4 hàng chữ nói về thần Phạm Tử Nghi Đại vương được sắc phong sáu chữ “Bảo Đại Định Công Hoà Chúng” (Triều vua Lê Cảnh Hưng năm thứ 44 - 1783 sắc phong).
Như vậy, bằng biện pháp tu bổ phục chế, xã Liên Hoà, TX Quảng Yên đã giữ lại được nguyên trạng pho tượng thần Phạm Tử Nghi cổ kính, giữ lại một di sản văn hoá quý giá của địa phương, đáng để các di tích trên địa bàn học hỏi và làm theo.
Lê Biên Thuỳ (Phòng VHTT TX Quảng Yên)
