Di tích quốc gia đặc biệt Yên Tử là nơi hội tụ của vô số các công trình tâm linh tiêu biểu, thể hiện tài năng sáng tạo của cha ông, được khởi dựng từ thời Lý và phát triển, mở rộng ở thời Trần, Lê và Nguyễn. Tại đây, ngoài hệ thống các chùa, am phải kể đến hệ thống các tháp thờ có đủ kích thước, cấu trúc trang trí với những giá trị đặc sắc, đã góp phần làm nên một linh sơn Yên Tử.
Các ngôi tháp tại Yên Tử hầu hết được xây dựng ở giai đoạn cuối Lê đầu Nguyễn, để lưu giữ xá lỵ của các vị thiền sư trụ trì tại các chùa của Yên Tử. Đầu tiên phải kể đến vườn tháp tại khu vực chùa Lân gồm hơn 20 ngọn, nằm rải rác từ cổng chính của chùa. Trong đó tiêu biểu là các tháp Tịch Quang (năm 1726), Liên Phương (năm 1783), Giao Quang (năm 1871)... Các tháp chủ yếu được xây dựng bằng đá, một số tháp để mộc, có kết cấu đơn giản, chắc chắn, một số trang trí chủ đề hoa văn cánh sen, lá lật, hồi văn, khánh... mang phong cách kiến trúc thời Lê.
Tập trung nhiều tháp nhất tại đây là quần thể chùa Hoa Yên, là ngôi chùa chính được hình thành sớm nhất trong hệ thống các chùa ở Yên Tử, được khởi dựng từ thời Lý, do đó số lượng thiền sư trụ trì tại đây rất lớn. Quần thể tháp này có trên 97 ngọn tháp, trải dài từ khu vực Hòn Ngọc lên đến chùa Hoa Yên. Đặc biệt, tại trung tâm vườn tháp chùa có ngôi tháp tổ thờ xá lỵ của Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông. Ngôi tháp hiện nay xây từ thời Lê bằng đá trên một bệ cao, gồm 5 tầng thu dần về phía đỉnh tháp, bao quanh chân tháp tầng một là đài sen với những cánh mập mạp, trang trí hoa dây mềm mại, mang nét nghệ thuật thời Trần. Mặt trước tầng một có cửa mở hình vòm, bên trong đặt tượng thờ Trần Nhân Tông, mái trang trí hoa văn lá đề với đôi rồng chầu nguyệt cũng mang đậm phong cách thời Trần. Ngoại trừ tầng hai có cửa nhỏ phía trước, các tầng trên thu nhỏ dần, dáng khoẻ chắc và mộc mạc, trên đỉnh có hình búp sen đá với nét chạm nông. Trước mặt tháp có cây hương đá, sân tháp hình vuông có tường bao quanh bốn mặt xây bằng gạch và lợp ngói thời Trần. Xung quanh tháp Tổ là hệ thống gồm 40 tháp lớn, nhỏ (25 tháp gạch, 15 tháp đá), trong đó còn những tháp có tên như: Tháp Bảo Quang, Hiếu Từ, Tôn Đức... Các tháp được dựng sớm nhất vào khoảng thế kỷ XVII (như tháp Tôn Đức dựng năm 1659; tháp Diệu Đăng dựng năm 1685...). Ngoài ra, phía sau tháp Tổ còn các tháp nhỏ nằm song song hai bên hồ mắt rồng với khoảng 40 tháp.
Khu vực phía trên, sau chùa Hoa Yên có ngôi tháp khá độc đáo là tháp Độ Nhân. Tháp được dựng năm 1738 bằng gạch men xanh, một tầng, qua thời gian men của tháp đã bị bong tróc gần hết. Bệ tháp hơi choãi, trang trí hình hổ phù ở bốn góc, đường diềm trên của đế trang trí hoa văn hình khánh lồng. Phần thân tháp hình trụ, xây bằng gạch đỏ, không trang trí, mặt trước tháp có cửa hình vuông quay hướng Đông Nam. Phần mái tháp giật cấp thót dần lên trên, trên đỉnh tháp là một bông sen nở bằng gạch đỏ. Những phần giật cấp chia thành nhiều phần trang trí các hoạ tiết như đường hồi văn hình chữ S, hình khánh lồng hoa cúc, hình sóng nước...
Lên khu vực chùa Vân Tiêu có vườn tháp với sáu ngọn tháp đá và gạch. Trong đó có ngọn Vọng Tiên Cung 9 tầng, 6 cạnh, còn gọi là Cửu Trùng Đài. Tháp được xây bằng đá núi, vữa xi măng nhiều đường nét chi tiết mà không rườm rà, hình lăng trụ bát giác, thu giật cấp, 8 mặt tháp tượng trưng cho “Bát Chính Đạo” (tám đường tu hành chân chính của phật tử, được chép trong kinh Phật). Đỉnh tháp là búp sen chưa nở, cả khối tháp đặt trên lưng một con rùa to lớn, dáng dấp mang kiến trúc đình đền. Cửa tháp quay về hướng Tây, trên có đề 3 chữ “Vọng Tiên Cung” ảnh hưởng của Lão Giáo. Đây là ngôi tháp để thờ phụng chung cho các vị thiền sư tu hành ở Yên Sơn, tôn lên vẻ đẹp của danh lam thắng cảnh chùa Vân Tiêu. Ngoài ra, trong vườn tháp còn 5 ngọn tháp mộ của các thiền sư tu hành ở Vân Tiêu vào thời Lê đã viên tịch tại đây.
Các điểm chùa, am khác còn lại tại Yên Tử đều có tháp thờ nhưng số lượng không nhiều, như chùa Giải Oan có 4 tháp, chùa Một Mái có 2 tháp... Ngoài ra, tại Yên Tử còn tồn tại các tháp chỉ còn là phế tích nằm rải rác. Cùng với hệ thống chùa, am, các công trình tháp dày đặc đã góp phần khẳng định giá trị của Yên Tử, nơi quần tụ các di sản văn hoá Phật giáo có một không hai trong cả nước.
Nguyễn Trung Dũng (Ban Quản lý các Di tích trọng điểm tỉnh)
