Quảng Ninh có hệ thống di sản lễ hội biển đa dạng và phong phú, trong đó các lễ hội cầu ngư đang ngày càng phát huy giá trị trong đời sống xã hội hiện đại, là tài nguyên quan trọng để phát triển kinh tế di sản.
Theo thống kê về hệ thống di sản lễ hội ở một số địa phương tại Quảng Ninh của TS. Nguyễn Phương Thảo, Trưởng Khoa Sau đại học, Trường Đại học Sư phạm nghệ thuật Trung ương, tỉnh Quảng Ninh có 46 lễ hội biển thường được tổ chức ở đình, chùa, miếu, nghè trên vùng biển đảo. Có lẽ, Quảng Ninh là vùng đất chịu sự chi phối và tác động nhiều bởi yếu tố biển, nên sinh hoạt văn hóa và lối sống của cư dân vẫn còn bảo lưu nhiều yếu tố biển, thể hiện sinh động là trong lễ hội cổ truyền. Kết quả thống kê cho thấy, các lễ hội ở vùng hải đảo chiếm đa số với 43%, tiếp đến là vùng ven biển chiếm 37%, thấp nhất là lễ hội ở vùng nội đồng chỉ chiếm 20%.
Các lễ hội cầu ngư đều diễn ra vào mùa xuân năm mới. Trong không khí rộn ràng của những ngày đầu xuân, lễ hội cầu ngư không chỉ là hoạt động văn hóa tín ngưỡng truyền thống đặc sắc của cư dân miền biển, mà còn là dịp hun đúc niềm tin, khơi dậy mạnh mẽ khát vọng vươn khơi, bám biển, góp phần xây dựng quê hương phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
Quảng Ninh có 2 lễ hội cầu ngư quy mô lớn tại khu vực cảng cá Bến Giang (phường Hà An) và cảng cá Cái Rồng (đặc khu Vân Đồn). Sớm nhất là lễ hội cầu ngư diễn ra vào mùng 5, mùng 6, tháng Giêng hằng năm tại cảng cá Bến Giang.
Lễ hội cầu ngư là nét đẹp văn hóa tín ngưỡng lâu đời của cư dân vùng biển, là dịp để ôn lại truyền thống lịch sử, văn hóa tín ngưỡng, tri ân công đức của các vị thần đã đem lại cho người dân sự bình yên, ấm no, hạnh phúc. Đồng thời, mang theo các giá trị văn hóa miền Đồng bằng sông Hồng, điểm khác biệt so với lễ hội cầu ngư ở các địa phương phía Nam. Ý nghĩa của lễ hội gắn với phát động xuất hành khai thác và nuôi trồng thủy sản, nhằm động viên nhân dân thi đua lao động sản xuất, khơi dậy truyền thống, phong tục tập quán và những nét riêng của nhân dân làm nghề khai thác, đánh bắt thủy hải sản trên địa bàn.
Lễ hội cầu ngư gồm 2 phần, phần lễ và phần hội. Phần lễ được tổ chức trang trọng theo nghi thức truyền thống, gồm các nghi lễ chính: Dâng hương, cầu an, cúng khao, tế vua, rước kiệu vua Lý Anh Tông từ đền ra cảng cá Cái Rồng (tại Vân Đồn); dâng hương tưởng niệm Đức Thánh Trần, các vị sơn thần, hải thần (tại Cô Tô). Bên cạnh đó là nghi thức cúng chúng sinh, phóng sinh, rước kiệu hồi đền (miếu).
Phần hội gồm: Khai hội, phát động thi đua lao động sản xuất, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản; trao quà năm mới cho ngư dân; lễ xuất bến ra khơi, thi đan, vá lưới, thi làm bánh, thi kéo co, bóng chuyền, đẩy gậy, triển lãm sinh vật cảnh và nhiều chương trình văn nghệ đặc sắc. Đặc biệt, lễ xuất bến đầu năm mang ý nghĩa thiêng liêng, gửi gắm khát vọng vươn khơi làm giàu chính đáng, mở ra mùa sản xuất mới trong niềm tin và khí thế tưng bừng, phấn khởi trong những ngày đầu năm.
Lễ hội có ý nghĩa phát động xuất hành khai thác và nuôi trồng thủy sản đầu xuân. Ngay sau lễ, hàng trăm tàu, thuyền đang neo đậu xuất hành ra khơi. Lễ hội cầu ngư cũng là nét đẹp văn hóa truyền thống lâu đời của ngư dân, thể hiện lòng thành kính đối với thần Nam Hải và các vị thần linh che chở, phù hộ cho ngư dân một năm mới khai thác, nuôi trồng được thắng lợi, tôm cá đầy khoang.
Riêng đối với Vân Đồn, lễ hội cầu ngư còn có thêm ý nghĩa khác. Ông Đào Văn Vũ, Phó Chủ tịch Thường trực UBND đặc khu Vân Đồn, cho biết: Lễ hội được tổ chức nhằm tưởng nhớ và tôn vinh công lao to lớn của vua Lý Anh Tông - người có công lập ra Thương cảng Vân Đồn (năm 1149) mở ra thời kỳ giao thương thịnh đạt trên vùng biển Đông Bắc. Sự kiện không chỉ mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc, mà còn là dịp để thế hệ hôm nay bày tỏ lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân đã đặt nền móng cho một vùng đất giàu truyền thống kinh tế biển.
Ông Nguyễn Văn Dũng (ngư dân ở Vân Đồn) cho biết: Lễ hội cầu ngư là nét đẹp văn hóa gắn với cộng đồng ngư dân trong nhiều năm qua. Mỗi mùa lễ hội là dịp để chúng tôi bày tỏ lòng biết ơn tiền nhân, cầu mong cho trời yên, biển lặng, mong những chuyến ra khơi thuận buồm xuôi gió, cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc. Mùa lễ hội cũng là dịp để chúng tôi có cơ hội gặp gỡ nhau, chia sẻ kinh nghiệm đánh bắt cá, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống mà cha ông đã để lại.
Trên địa bàn đặc khu Cô Tô có duy nhất một lễ hội và đương nhiên đây là lễ hội biển. Gọi là lễ hội mở cửa biển, nhưng về bản chất đây là lễ hội cầu ngư. Từ năm 2024, lễ hội mở cửa biển được phục dựng với sự hỗ trợ về mặt chuyên môn của Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, các chuyên gia nghiên cứu di sản lễ hội công tác tại Viện Nghiên cứu văn hoá Việt Nam và Đội nghi lễ đến từ phường Phong Cốc.
Lễ hội được duy trì thường niên vào 2 ngày 14 và 15, tháng Giêng với các nghi lễ đặc sắc, như: Lễ tế cá Ông, thần biển, lễ dâng hương thể hiện lòng biết ơn với biển, với trời đất và các đấng thần linh, nghi thức ra khơi. Cùng với đó là phần hội với nhiều hoạt động, như: Hội thi làm bánh, triển lãm sinh vật cảnh, các trò chơi dân gian.
Lễ hội mở cửa biển không chỉ có ý nghĩa cầu bình an, mưa thuận gió hoà, mà còn gắn với việc mở cửa biển để chào đón khách du lịch phương xa, hy vọng có một mùa sóng yên biển lặng để du khách đến với Cô Tô thuận lợi, những hành trình trên biển, hoạt động trải nghiệm du lịch trên biển an toàn, thuận lợi. Trong giai đoạn phát triển mới, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân đặc khu tiếp tục gìn giữ, phát huy giá trị lễ hội gắn với bảo vệ môi trường biển, phát triển kinh tế biển bền vững, củng cố quốc phòng - an ninh, xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
