Hơn 20 năm kiên trì việc nhân giống xích tùng, anh Phạm Văn Sự đã gặt hái thành quả, gây dựng khu vườn hàng nghìn cây, góp nguồn cây mới cho rừng xích tùng cổ Yên Tử. Phía sau thành quả ấy là không ít lần tưởng phải bỏ cuộc giữa chừng; những sự đánh đổi và tâm nguyện chưa khi nào nguôi.
8 tháng chờ một mầm xanh
Những ngày cuối thu, đầu đông cũng là giai đoạn bước vào mùa thuận lợi để chiết cành, chúng tôi tới khu vườn xích tùng của anh Phạm Văn Sự tại khu Thanh Sơn 3, phường Uông Bí. Theo kinh nghiệm của anh Sự, thời tiết mát, ít nắng, gió nhẹ giúp cành ít bị lay động trong thời gian chờ ra rễ. Giữa hàng nghìn cây lớn nhỏ, anh Sự kể chuyện gây giống với sự tỉ mỉ của người quen tính thời gian bằng từng mùa cây. Ít ai nghĩ anh Sự từng phải chờ gần tám tháng mới thấy được mầm tùng nhú lên, để rồi lại nhìn chúng chết dần.
Cơ duyên bắt đầu năm 2001, khi anh Sự về công tác tại Ban Quản lý Yên Tử (nay là Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử). Thuở ấy chưa có cáp treo, những chuyến lên Hoa Yên, Vân Tiêu, Bảo Sái đều phải đi bộ xuyên rừng. Anh Sự say mê những gốc xích tùng cổ rễ nổi ôm đá, nhưng xót xa khi nhiều cây suy yếu, chết dần, mà hiếm thấy cây con thay thế. Làm sao giữ được giống cây quý? Câu hỏi cứ theo anh sau mỗi chuyến đi.
Đầu mùa mưa năm 2003, gần Hòn Ngọc, anh Sự bắt gặp những mầm xích tùng mọc tự nhiên ở đầu đường tùng. Phát hiện ấy nhen lên hy vọng: Cây tự mọc được, hẳn có cách nhân giống. Anh Sự nhặt cây con, gom hạt, mang cả đất gần gốc cây mẹ về thử ươm. Ngoài giờ làm, anh kiên nhẫn chăm những khay đất chưa biết bao giờ có kết quả.
Ký ức khó quên nhất là lứa hạt gieo năm 2004. Dưới gốc vải, anh kê chiếc giá cao chừng 80cm, gieo hạt rồi chờ. 4-5 tháng vẫn không thấy một dấu hiệu thay đổi, anh nản chí, gần như bỏ mặc. Bố mẹ vẫn thỉnh thoảng tưới nước khi chăm cây vải. Đến tháng thứ tám, những mầm xanh bất ngờ nhú lên. Niềm vui chưa kịp trọn vẹn thì cây con lại lần lượt thối nõn, thối rễ. Hóa ra, khiến hạt nảy mầm mới chỉ là cửa ải đầu tiên.
Không có sẵn quy trình, anh Sự lại nhặt hạt, đãi nước chọn hạt chắc, thử dùng đất và lá mục dưới tán cây mẹ, điều chỉnh độ ẩm, tìm cách phòng bệnh. Có lứa chờ nhiều tháng rồi cây chết sau khi tách bầu. Thấy anh suốt ngày lụi hụi nhặt hạt, chăm cây, không ít người bảo “hâm”, “dở”. Anh Sự bỏ ngoài tai, tiếp tục thử, rút kinh nghiệm qua từng lứa.
Khoảng năm 2008, việc gieo hạt dần cho kết quả. Năm 2010, khi có 80 cây phát triển tốt, anh Sự mới báo cáo và đưa 16 cây trồng thử tại Yên Tử. Anh Sự chưa vội nhận thành công, bởi cây sống trong vườn chưa chắc bén rễ giữa rừng. Nguồn hạt thất thường thôi thúc anh thử giâm cành. 2-3 tháng cành mới hình thành mô sẹo, khoảng 4,5-5 tháng mới bắt đầu ra rễ; có cành tưởng sống rồi vẫn hỏng. Đến năm 2013, kỹ thuật giâm cành dần ổn định, anh Sự còn thử chiết cành, nhưng phải tới năm 2015 mới chia sẻ rộng hơn kết quả giâm cành sau thời gian kiểm chứng.
Đánh đổi cho niềm say mê ấy lại là những thiệt thòi đời thường. Năm 2013, khi đã chuyển sang công việc quản lý nhà nước, anh Sự vẫn giữ vườn, chăm cây ngoài giờ. Khi con còn nhỏ, nhà có nhiều khoản phải lo, tiền vật tư, phân bón, thuốc phòng bệnh khiến việc chi tiêu trong gia đình thêm chật vật. Bố, mẹ, vợ thương và vẫn động viên giúp đỡ anh, nhưng cũng có lúc băn khoăn. Có người, kể cả các vị chức sắc Phật giáo hỏi mua, anh vẫn chưa muốn bán rộng rãi. Anh chia sẻ, tâm nguyện của bản thân vẫn là ưu tiên nguồn giống bảo tồn tại Yên Tử, rồi mới tính chuyện đưa cây đi xa. Chính điều ấy khiến anh không đành bỏ vườn.
Hôm nay, khu vườn có hơn 3.000 cây xích tùng. Theo anh Sự, có khoảng 300-400 cây từ 10 năm tuổi trở lên, gần 2.000 cây khoảng 4 năm tuổi, số còn lại là dưới 4 năm tuổi. Những cây anh Sự gieo trồng thuở đầu nay khỏe mạnh, trở thành nguồn cây mẹ để tiếp tục nhân giống, giúp anh bớt phụ thuộc vào nguồn hạt từ rừng tùng cổ. Thành quả lớn nhất là những thế hệ cây tiếp nối.
Để những thế hệ tùng vươn xa
Niềm vui lớn nhất với anh Sự lại không phải thành quả ở khu vườn của gia đình. Sau 16 cây trồng thử năm 2010, tháng 10/2020 anh Sự bàn giao 50 cây, rồi tiếp tục cung cấp cây giống cho Yên Tử. Theo anh Sự, đến nay đã trồng được khoảng 700 cây (dự kiến ban đầu trồng 1.000 cây, nhưng một số cây bị hỏng do ảnh hưởng của bão Yagi và điều kiện chăm sóc). Trở lại rừng tùng, anh Sự vui khi thấy nhiều cây đã trồng phát triển khá ổn định.
Phía sau niềm vui ấy là nỗi lo cho quần thể tùng cổ. Những gốc xích tùng hàng trăm năm tuổi, rễ bám đá, gắn liền với con đường hành hương và sự phát triển của Thiền phái Trúc Lâm. Không ít cây đã mục ruỗng, sâu bệnh, lại chịu thêm thiên tai. Nhìn nhận về vấn đề này, ông Lê Tiến Dũng, Trưởng phòng Bảo tồn di sản Yên Tử (Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử) đánh giá việc anh Sự kiên trì nhân giống xích tùng với số lượng lớn là thành quả rất đáng ghi nhận, góp nguồn cây kế cận cho rừng tùng cổ.
Chính nỗi lo về những cây tùng cổ khiến anh Sự chưa thể coi công việc đã xong. Những thân tùng hơn 700 năm tuổi vẫn đang ngày ngày chống chịu sự già hóa, sâu bệnh và bão gió. Với anh Sự, chỉ chăm cây già mà không chuẩn bị lớp kế tiếp, rừng tùng vẫn mong manh. Cây trồng bổ sung cần theo dõi lâu dài; còn với cây cổ nghiêng đổ sau bão, việc bảo vệ bộ rễ, chống đỡ phù hợp phải được nghiên cứu, đánh giá kỹ.
“Mình nhân giống thành công cây xích tùng Yên Tử không có nghĩa là mình giỏi, mà chỉ là mình tâm huyết và mình yêu nghề” - anh Sự bộc bạch. Anh Sự muốn chia sẻ kinh nghiệm gieo hạt, giâm cành, chiết cành để cán bộ bảo tồn, các nhà khoa học hoàn thiện kỹ thuật nhân giống, chăm sóc. Hành trình ấy cũng gợi mở yêu cầu đầu tư nghiên cứu từ thực tiễn, có chuyên môn và nguồn lực hỗ trợ để kết quả được kiểm chứng, ứng dụng hiệu quả.
Nguồn giống ổn định hơn, anh Sự tính chuyện đưa cây tùng đi xa. Anh vẫn ưu tiên cho vùng đất Yên Tử, các di tích trong tỉnh và phía Bắc. Gần đây anh Sự mới đồng ý một đơn hàng ở Hà Tĩnh, dự tính sẽ có thêm một đơn ở Đắk Lắk. Anh kể đã thử trồng cây ở nhiều môi trường, kể cả Cô Tô với đất cát, nguồn nước chịu ảnh hưởng mặn nhẹ và thấy cây vẫn sống. Song khả năng thích nghi lâu dài vẫn cần kiểm chứng.
Anh Sự còn quan tâm nhân giống tùng La Hán và một số cây bản địa khác. Xa hơn, anh mong phát triển cây giống, cây cảnh đặc trưng để người dân cùng chăm sóc, tạo sản phẩm phục vụ du khách, có thêm sinh kế và góp phần gìn giữ giống cây bản địa miền di sản. Anh mong có thêm người cùng chung tay.
Qua câu chuyện với anh Sự, người viết bài càng thêm hiểu việc giữ mạch sống cho rừng tùng cổ không dễ dàng. Hạt tùng chờ gần 8 tháng mới nảy mầm, cành giâm mất gần nửa năm mới ra rễ; gây dựng những thế hệ tiếp nối cần nhiều năm thử nghiệm. Hơn 2 thập kỷ kiên trì giúp anh Sự tìm được cách nhân giống cây quý. Để thành quả ấy được phát huy lâu dài, vẫn cần sự hỗ trợ của khoa học kỹ thuật, nguồn lực và nhiều người cùng chung tay, để màu xanh xích tùng tiếp tục trải dài trên đường hành hương lên non thiêng Yên Tử.