100 năm trước, sau khi xâm chiếm khu mỏ, chủ mỏ Pháp khẩn trương bắt tay vào xây dựng Nhà máy Điện cột 5 (tiền thân Công ty Điện lực Quảng Ninh), không chỉ phục vụ khai thác, vận chuyển than, mà còn phục vụ đời sống của chủ mỏ, cai ký. Năm 1926, nhà máy được khánh thành, đưa vào hoạt động. Mặc dù di tích Nhà máy Điện cột 5 không còn, nhưng trang sử ra đời, cùng sự đấu tranh của cán bộ, công nhân nhà máy trước, sau khi tiếp quản và những năm chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ thì còn mãi.
Năm 1920, chủ mỏ Pháp bắt đầu cho xây dựng Nhà máy Điện cột 5, nhằm có điện phục vụ cho việc khai thác than của Công ty than Bắc Kỳ. Nhà máy được xây dựng tại cột 5 (khu vực Nhà thi đấu thể thao Công ty Than Núi Béo hiện nay). Đây là một vị trí thuận lợi cho việc vận chuyển nhiên liệu đến nhà máy, nơi đây có đủ nguồn nước ngọt cung cấp cho các lò hơi. Nguồn điện phát ra được truyển tải đi các mỏ thuộc khu vực Hòn Gai, Cẩm Phả thuận tiện nhất.
Theo các tư liệu của Điện lực Quảng Ninh, việc xây dựng nhà máy phải mất 6 năm (1920-1926) mới hoàn thành. Lúc đầu nhà máy chỉ có 7 lò hơi loại nhỏ 4 tấn/giờ và 4 tổ máy phát điện có công suất 1.000kW/máy. Tổng công suất lắp đặt ban đầu là 4.000kW. Đến năm 1939, chủ tư bản Pháp cho lắp thêm 2 lò hơi loại 7 tấn/giờ và 1 máy phát điện 4.000kW, nâng tổng công suất lắp đặt lên 8.000kW nhưng thực tế vận hành đạt 4.000 đến 6.000kW. Hệ thống lưới điện sau nhà máy gồm 4 máy biến áp loại 1.250KVA và gần 40km đường dây 30kV.
Đội ngũ công nhân Nhà máy Điện cột 5 lúc bấy giờ khoảng 150 người, đại đa số làm lao động nặng nhọc như đẩy xỉ, xúc than đốt lò. Số công nhân kỹ thuật được lấy từ Hải Phòng, Nam Định, hoặc các trường dạy nghề khác. Bọn cai ký, đốc công được thực dân Pháp đào tạo tại nơi khác để làm tay sai đắc lực.
Năm 1953, nhu cầu khai thác than ngày càng lớn, chủ nhà máy đã mua thêm thiết bị từ Pháp sang và lắp thêm máy 6.000kW, nâng tổng công suất của nhà máy lên khoảng 14.000kW, nhằm mục đích cung cấp điện cho việc khai thác than khu vực Hòn Gai, Cẩm Phả.
Nhà máy Điện cột 5 trực thuộc Công ty than Bắc Kỳ, do đó hệ thống cai trị theo một quy chế đặc biệt, dưới sự chỉ huy của chủ mỏ tại Hòn Gai. Những người công nhân Nhà máy Điện cột 5 lúc đó cũng cùng chung cảnh sống cơ cực như hàng ngàn công nhân khu mỏ khác. Tiền lương đi làm được rất ít ỏi lại thường xuyên bị cúp phạt, đời sống khốn khó ở những lán trại lụp sụp, làm ra điện, nhưng phải đốt đèn dầu, cơm ăn toàn gạo mục với cá ươn. Trong nạn đói năm 1945, hơn 40 công nhân Nhà máy Điện cột 5 đã chết đói.
Được Đảng lãnh đạo và chỉ lối đưa đường, những người công nhân Nhà máy Điện cột 5 đã sớm giác ngộ, sát cánh với công nhân Vùng mỏ viết nên những trang sử vẻ vang và truyền thống anh hùng bất khuất của giai cấp công nhân Quảng Ninh.
Sau Hội nghị lần thứ nhất của Đảng, Chi bộ Đông dương Cộng sản Đảng ở Hòn Gai được đổi tên thành Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 4/1930) sau thành Đặc khu ủy Hòn Gai. Tổ Đảng Nhà máy Điện cột 5 được nâng cấp thành chi bộ, là một trong những chi bộ được thành lập sớm nhất tại khu mỏ.
Trong cuộc Tổng đình công của hơn 3 vạn thợ mỏ tháng 11/1936, công nhân Nhà máy Điện cột 5 phối hợp chặt chẽ với công nhân trong toàn khu mỏ kiên cường đấu tranh, góp phần vào thắng lợi của cuộc tổng đình công.
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 nổ ra, công nhân Nhà máy Điện cột 5 tích cực hưởng ứng tham gia cùng công nhân khu mỏ giành chính quyền về tay nhân dân. Năm 1955, với truyền thống đấu tranh anh dũng và tinh thần bất khuất của giai cấp công nhân Vùng mỏ, công nhân Nhà máy Điện cột 5 đã kiên quyết không cho bọn chủ mỏ được tháo dỡ máy móc thiết bị, không được phá hoại trước khi rút lui.
Những năm đế quốc Mỹ gây ra chiến tranh phá hoại miền Bắc, bắn phá Quảng Ninh, một trong số mục tiêu quan trọng của địch là Nhà máy Điện cột 5. Chịu nhiều thiệt hại, hy sinh nhưng cán bộ, công nhân nhà máy vẫn bám máy, bám lò, giữ vững dòng điện tỏa sáng trên các bến cảng, hầm mỏ. Tuy nhiên, sau các trận ném bom ngày 9/5/1972 và 12/9/1972, Nhà máy gần như bị phá hỏng hoàn toàn. Đầu năm 1973, Bộ Điện than và Công ty Điện lực miền Bắc đã cho giải thể nhiệm vụ của nhà máy và chuyển thành Sở quản lý Điện Quảng Ninh - nay là Điện lực Quảng Ninh.
