Huyền Quang - Đệ tam tổ Trúc Lâm

Huyền Quang là đệ tam tổ của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Ông vừa là nhà trí thức đỗ đạt quan trường, làm quan ở viện nội hàn dưới triều Trần, vừa là người tinh thông Phật pháp, cũng là một thi nhân nổi tiếng. Tuy nhiên, ông đã sớm từ quan, xuất gia tu hành, sống cuộc đời giản dị, đạo hạnh, hết lòng phụng sự giáo hội. Huyền Quang cùng với Trần Thái Tông, Tuệ Trung Thượng sĩ, Trần Nhân Tông, Pháp Loa… đã góp phần làm hưng thịnh Phật giáo Việt Nam thế kỷ XIII-XIV.

Theo văn bia "Đại Bi tự bi" ở làng Vạn Tải, Huyền Quang (1254-1334) là tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm, quê ở làng Vạn Tải, thuộc lộ Bắc Giang hạ (nay thuộc xã Nam Sách, thành phố Hải Phòng). Sư từng thi đỗ làm quan.

Bia trên ghi: "Tổ họ Lý, tên chữ là Đạo Tái. Tổ tiên ngài là các vị tiến sỹ liên tiếp 6 đời triều Lý. Cụ tổ đầu tiên là Ôn Hoà, từng làm đến chức Hành khiển. Cụ Ôn Hoà sinh ra cụ Lương, cụ Lương sinh ra cụ Nhượng, cụ Nhượng sinh ra cụ Minh Doãn, cụ Minh Doãn sinh cụ Khâm, cụ Khâm sinh ra cụ Quang Dụ - tiến sỹ đầu đời Trần, làm quan đến chức Chuyển vận. Cụ Quang Dụ sinh ra 4 con trai: Con cả tên là Tráng, hai là Tướng, ba là Thành, đều đỗ tiến sỹ. Con út huý Tuệ, là cha ruột của ngài, lấy bà họ Lê. Ông bà cầu tự ở chùa Ngọc Hoàng trong xã mới có thai. Năm Giáp Dần, niên hiệu Nguyên Phong thứ 4 (1254), ngài ra đời trong ánh dạ quang có mùi hương kỳ lạ, mọi người gọi ngài là đức trẻ thơm thanh tịnh".

bqn_tl_dsc-1029.jpg
Chùa Côn Sơn gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp tu hành của Đệ tam tổ Trúc Lâm Huyền Quang.

Theo sách Tam Tổ thực lục (Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam, tr.79), Lý Đạo Tái là người có khí chất thông minh, học giỏi, năm 20 tuổi đã đỗ thi Hương. Tuy nhiên, ông không được chọn ra làm quan vì triều đình lúc này chọn người đỗ đạt bậc đại khoa. Vì vậy phải đợi đến kỳ thi Hội, ông mới thi đỗ thủ khoa, được chọn vào làm quan ở viện Nội hàn và được vua Trần Thánh Tông chọn làm phò mã gả công chúa Liễu Nữ, cháu của Trần Liễu, nhưng ông từ chối.

Cũng theo văn bia "Đại Bi tự bi", mặc dù làm quan, nhưng tư tưởng, tinh thần của Lý Đạo Tái đã thấm nhuần tư tưởng Phật giáo. Ông làm quan khoảng 20 năm, đến 51 tuổi thì xin từ quan, xuất gia, lấy đạo hiệu là Huyền Quang. Ban đầu, Huyền Quang theo học thiền sư Bão Phác ở chùa Lễ Vĩnh, sau đó ngài đi theo Trần Nhân Tông trong vài năm, giúp soạn sách, như Chư phẩm kinh, Công văn tập, Thích khoa giáo. Sau khi vua Trần Nhân Tông mất, ngài đi theo Pháp Loa, rồi về trụ trì chùa Vân Yên trên núi Yên Tử.

Sau một thời gian, Huyền Quang lại đến tu ở chùa Thanh Mai, rồi chùa Côn Sơn. Tại đây, ông có công tôn tạo mở rộng chùa Côn Sơn với nhiều công trình kiến trúc nổi tiếng, như đài Cửu phẩm Liên hoa, am Bạch Vân, xây dựng tăng viện, đào tạo tăng ni, giảng kinh thuyết pháp… đưa Côn Sơn trở thành đại danh lam, đại tùng lâm.

Năm Pháp Loa mất, Huyền Quang đã 77 tuổi, nhận là tổ thứ 3 của thiền phái Trúc Lâm. Sau đó, ngài trở về Côn Sơn như một ẩn tăng. Pháp hiệu của ngài được văn bia ghi lại là "Đệ tam tổ triều Trần chùa Côn Sơn Tư Phúc, tự pháp Huyền Quang Ma Ha đại tôn giả" (bia Côn Sơn Tư Phúc tự bi).

Ngày 23 tháng Giêng năm Giáp Tuất (1334), thiền sư Huyền Quang viên tịch tại chùa Côn Sơn. Đến ngày 24, người dân làng Vạn Tải mới hay tin, nên dân chúng ở đây lấy ngày này làm ngày kỵ giỗ của thiền sư Huyền Quang. Kính trọng trước tài năng, đức độ phụng sự giáo hội của thiền sư, vua Minh Tông ban lệnh xây tháp và cúng dường tịnh tài để lo việc tang sự, đồng thời ban thụy: Trúc Lâm thiền sư đệ tam đại, đặc phong tự pháp Huyền Quang tôn giả. Thiền sư Huyền Quang trụ thế 81 tuổi, xuất gia năm 51 tuổi và làm quan được 20 năm.

Bên cạnh sự nghiệp tu hành, Huyền Quang để lại nhiều tác phẩm văn học Phật giáo gồm “Chư phẩm kinh”, “Công văn tập”, “Thích khoa giáo”… Ông cũng để lại nhiều bài thơ nổi tiếng như bài "Phú vịnh cảnh chùa Vân Yên" và các bài thơ "Cúc hoa", "Tảo thu", "Nhân sự đề cứu Lan tự", “Đề ở chùa Đạm Thủy”, "Trong thuyền"… góp phần vào sự phát triển của văn học nước nhà.

Cùng chuyên mục