Từ cuối những năm 60 của thế kỷ trước, UNESCO đã khuyến cáo các quốc gia phải giữ gìn văn hoá dân tộc của quốc gia mình. Tôn vinh các nghệ nhân dân gian là việc làm cần thiết và cấp bách để gìn giữ lấy hồn cốt của dân tộc. Tuy nhiên, ở Việt Nam nói chung và Quảng Ninh nói riêng, sau khi đã phong tặng danh hiệu nghệ nhân dân gian, vẫn chưa có sự đầu tư, chế độ đãi ngộ thoả đáng. Điều này khiến nguy cơ thất truyền các di sản văn hoá đang hiện hữu.
Ngày 27-12-2012, cụ Trần Ngọc Thứ (tổ 11, khu 9, phường Hồng Hà, TP Hạ Long) là 1 trong 7 nghệ nhân của Quảng Ninh được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam. Tấm bằng công nhận Nghệ nhân dân gian Việt Nam được cụ Thứ đặt trang trọng trên bàn thờ người vợ mới qua đời của mình. Ông rưng rưng bảo: “Bà ấy là người có công rất lớn trong việc giúp tôi giữ gìn và phát triển bộ môn Lân Sư Rồng hôm nay. Đợt này Nhà nước đã ghi nhận và trao tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam cho tôi, đây có thể coi là một vinh dự lớn nhất trong đời”. Sau đó cụ kể lại câu chuyện đi lên Hà Nội nhận giải, lời phát biểu tại lễ nhận giải ra sao một cách rành mạch và không giấu được niềm vui.
Nghệ nhân Trần Ngọc Thứ sinh năm 1931, là người đã có hơn 20 năm gắn bó với bộ môn Lân Sư Rồng và là người phát triển Đội Lân Sư Rồng phường Hồng Hà (TP Hạ Long) thành Đoàn Nghệ thuật Lân Sư Rồng Hồng Long Đường theo hướng chuyên nghiệp. Đoàn nghệ thuật của cụ Thứ đã nhiều lần đại diện cho tỉnh Quảng Ninh “mang chuông đi đánh xứ người” và giành nhiều giải thưởng cao tại các Lễ hội Hoa Phượng Đỏ (TP Hải Phòng), Lễ hội Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ) hay tham gia biểu diễn trong các dịp đại lễ của tỉnh Quảng Ninh như Lễ hội Carnaval Hạ Long, các dịp lễ, tết… Hiện tại, Hồng Long Đường đang tích cực tập luyện chuẩn bị cho Tết Quý Tỵ cũng như mùa lễ hội du lịch 2013. Cụ Thứ cho biết trong dịp Tết này, toàn bộ trang phục, dụng cụ biểu diễn của Hồng Long Đường được đầu tư mua mới, đặc biệt là 2 cong rồng, 4 con lân cũng mới hoàn toàn. Tết Quý Tỵ, dự kiến Hồng Long Đường sẽ múa chúc mừng năm mới tại Quảng trường Cột 3, trong đó có những điệu nhảy múa hấp dẫn hơn, để phục vụ nhân dân vui xuân đón tết. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển Đoàn Nghệ thuật Hồng Long Đường, cụ Thứ vẫn còn không ít băn khoăn. Cụ chia sẻ: “Quảng Ninh là một tỉnh du lịch, tỉnh công nghiệp, lại là địa danh đất Rồng, thì việc đầu tư một đội Lân Sư Rồng quy mô, chuyên nghiệp cũng chính là để làm đẹp hơn cho tỉnh. Chúng tôi cũng chỉ mong muốn là sẽ được tỉnh, ngành văn hoá tỉnh quan tâm hơn nữa, hỗ trợ một phần kinh phí giúp cho chúng tôi tăng cường hiệu suất biểu diễn, trau dồi chuyên môn để không hổ danh đại diện tỉnh Quảng Ninh đi thi với tỉnh bạn và phục vụ các lễ hội du lịch lớn của tỉnh”. Còn đối với danh hiệu nghệ nhân dân gian, cụ cho rằng: “Nhà nước tôn vinh thì chúng tôi rất vui, nhưng nếu không được tôn vinh thì chúng tôi vẫn làm, làm vì màu cờ sắc áo, vì niềm đam mê. Chúng tôi chỉ mong khi đã tôn vinh chúng tôi là nghệ nhân dân gian Việt Nam rồi thì tỉnh và nhà nước quan tâm hơn nữa. Tuy nhiên, không phải là bằng tiền mà là tạo điều kiện để chúng tôi được thể hiện tài năng, tạo điều kiện để truyền nghề. Đó cũng là cái để cho lớp trẻ nhìn thấy danh hiệu nghệ nhân quý giá để người ta học tập, noi theo”.
Có lẽ điều nghệ nhân dân gian Trần Ngọc Thứ mong muốn cũng chính là niềm mong mỏi của rất nhiều người khác. Thực sự, sau khi được phong tặng, ngoài bằng khen, số tiền thưởng ít ỏi là 1.200.000 đồng. Đối với các nghệ nhân ở tỉnh Quảng Ninh, sẽ được UBND tỉnh tặng bằng khen kèm theo số tiền thưởng 1 lần là 1.050.000 đồng. Ông Nguyễn Quang Vinh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian tỉnh Quảng Ninh, cho biết: “Nghệ nhân dân gian là những kho nhân văn sống. Chính vì vậy, chúng tôi rất mong muốn Nhà nước sẽ có chế độ hỗ trợ hàng năm hoặc hàng tháng cho các nghệ nhân. Thực tế, chúng tôi đã đề xuất nên có chế độ hàng tháng của nghệ nhân bằng một trưởng khu phố nhưng hiện nay vẫn chưa được. Ngoài ra, cũng cần có thêm thẻ Bảo hiểm y tế, có chế độ ưu đãi khi khám, chữa bệnh, đồng thời được thăm hỏi khi ốm đau đối với các nghệ nhân… để khích lệ tinh thần”.
Cả nước hiện có 297 nghệ nhân dân gian được phong tặng thì gần 60 cụ đã qua đời. Còn ở Quảng Ninh, 22 cụ được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam, trong đó đa số các cụ đều ở tuổi “xưa nay hiếm”. Đơn cử như nghệ nhân Phạm Văn Lận, nghệ nhân đàn đáy ở thôn Bắc, xã Vạn Ninh, TP Móng Cái đã sắp bước qua tuổi 106, còn lại đa số cũng đã ở tuổi 70, 80. Nếu không có những chế độ đãi ngộ xứng đáng để các nghệ nhân phát huy sự sáng tạo; nếu như không có các chính sách đào tạo, truyền nghề kịp thời thì e rằng, những di sản văn hoá quý báu của dân tộc có nguy cơ mất đi hoàn toàn...
Phương Thuý
