Vào dịp Cách mạng Tháng Tám năm 1945 trên Vịnh Hạ Long đã diễn ra một sự kiện lịch sử: Bằng lòng quả cảm và nhiệt huyết cách mạng, các chiến sĩ Đại đội Ký Con đã chiếm được 2 tàu chiến Crayssac và Audacieuse được vũ trang mạnh của quân Pháp. Chiến công này đã ghi dấu son trong lịch sử phát triển của lịch sử quân sự của quân và dân tỉnh Quảng Ninh...
Theo cuốn “Đại đội Ký Con” do NXB Quân đội Nhân dân xuất bản năm 1992, Đại đội Ký Con được thành lập vào khoảng 30-8-1945, ngay lúc Cách mạng Tháng Tám thành công. Khi thành lập, một cán bộ của đại đội đề nghị lấy tên Ký Con, bí danh của Đoàn Trần Nghiệp (1908-1930), một cán bộ cao cấp của Việt Nam Quốc dân đảng bị thực dân Pháp bắt và xử tử hình để làm biệt danh của đơn vị. Khi thành lập, đại đội gồm có 3 trung đội, trong đó có 1 trung đội nữ. Đại đội trưởng là Lê Phú (hiện ông Phú đang sinh sống tại Hà Nội).
Ngày 26-8-1945, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hòn Gai của ta đã thắng lợi nhưng chính quyền cách mạng ở đây lại gặp một thử thách mới: Tàn quân Pháp với đội tàu 4 chiếc thường xuyên lượn lờ trên Vịnh Hạ Long. Bọn Việt Cách thì đang đợi quân Tưởng vào là vùng lên cướp chính quyền. Chưa hết, nạn thổ phỉ ngày đêm hoành hành cướp phá làm cho quần chúng cách mạng lo ngại... Trước tình hình đó, Nguyễn Bình, Tư lệnh Chiến khu Duyên Hải, đã giao cho Đại đội Ký Con cơ động ra chi viện cho chính quyền cách mạng non trẻ ở thị xã Hòn Gai.
Ngày 5-9-1945, Đại đội Ký Con đi đường biển ra Hòn Gai, nhưng chỉ có trung đội của Bùi Văn Sinh đi trước dưới sự chỉ huy của Lê Phú, Đại đội trưởng. Sáng sớm ngày 7-9-1945, đại đội đổ bộ lên thị xã Hòn Gai trong sự vui mừng chào đón của chính quyền cách mạng và nhân dân. Vừa đến nơi nghỉ, đại đội được tin tàu chiến Pháp trên Vịnh Hạ Long đang tiến vào bến Hòn Gai. Lập tức Đại đội trưởng Lê Phú lệnh cho đơn vị đuổi đánh. Một tiểu đội lên tàu Bạch Đằng, một tiểu đội lên tàu Giao Chỉ. Lê Phú, Bùi Văn Sình cùng các chiến sĩ của tiểu đội còn lại đến mượn chiếc ca-nô chở khách ở bến để đi đánh tàu Pháp.
Khi đi đến chỗ tàu địch thì xác định được đó là tàu Crayssac, một trong 4 chiếc tàu chủ lực của hải đội tàu Pháp (3 chiếc còn lại là Frézoule, Audacieuse, Blue Bird). Các tàu của Pháp được trang bị vũ khí rất mạnh. Trong đó, tàu Crayssac có trọng liên 12,7mm, tiểu pháo 37mm, đại liên Browning.
Thấy có vẻ núng thế, tàu địch quay mũi ra khơi. Đại đội trưởng Lê Phú lệnh cho ca-nô của ta chạy áp sát, yêu cầu tàu địch dừng lại nhưng tàu tiếp tục chạy. Khi ca-nô của ta đã áp sát được vào mạn tàu, mặc dù địch ngăn cản, nhưng cả Lê Phú, Bùi Văn Sinh và một số chiến sĩ đã nhanh nhẹn bám vào lan can tàu địch và nhảy sang khiến chúng hoảng loạn. Trong khi đó, hai tàu Bạch Đằng và Giao Chỉ cũng đã áp sát hai bên. Ta bắt toàn bộ số thuỷ thủ Pháp đưa sang ca-nô. Trận đánh kết thúc nhanh chóng. Các chiến sĩ cho tàu Crayssac hướng mũi vào bờ với toàn bộ vũ khí, quân trang, quân dụng và nhiều tài liệu quan trọng. Trong số này ta bắt được cả chỉ huy và thuỷ binh Pháp gồm hơn 10 tên. Ngoài ra ta còn giải phóng cho một số anh em thuỷ thủ người Việt bị chúng ép làm việc trên tàu.
Nhận được tin ta đã chiếm được tàu địch, Tư lệnh Nguyễn Bình đã chỉ đạo đổi tên tàu Crayssac thành “Ký Con”, biên chế tàu vào lực lượng vũ trang chiến khu.
Qua mấy ngày không nhận được tin tàu Crayssac trở về, quân Pháp ở Cái Bầu (Vân Đồn) đã cho tàu Audacieuse về Hòn Gai tìm kiếm. Chiều ngày 11-9-1945, tàu buồm gắn máy Audacieuse tiến vào Vịnh Hạ Long. Phát hiện tàu Crayssac treo cờ đỏ sao vàng, tàu Audacieuse bèn hốt hoảng bỏ chạy. Lập tức tàu Ký Con tăng tốc độ và đuổi theo. Do tàu Audacieuse có tốc độ thấp và trang bị vũ khí nhỏ, nên vài chục phút sau tàu Ký Con đã đuổi kịp và áp mạn, ép dừng tàu và bắt toàn bộ quân Pháp trên tàu. Tên thuyền trưởng La-va-lê của tàu Audacieuse khai nhận, thấy bị đuổi nên đã báo về chỉ huy hải đội và được lệnh đánh chìm tàu, nhưng do sợ quá nên không dám thực hiện mà chỉ vứt toàn bộ vũ khí, giấy tờ và trang bị xuống biển.
Ngày hôm sau, Đại đội Ký Con giao tàu Audacieuse cho một đơn vị vận tải của Bộ Tư lệnh duyên hải. Riêng tàu Ký Con và một số ca nô được tổ chức thành một thuỷ đội, làm nhiệm vụ tuần tiễu trên Vịnh Hạ Long. Có thể nói đây là lực lượng tiền thân của Hải quân nhân dân Việt Nam sau này.
Đại Dương
