Trong tâm thức của người Việt từ xưa, chó là con vật trung thành và mang lại nhiều may mắn. Chó bình thường chỉ coi được phần dương, muốn canh giữ phần âm thì phải ''nuôi'' chó đá. Tại Quảng Ninh, tục thờ chó đá cũng đã có từ lâu.
Chó đá được thờ ở nhiều nơi
Nhiều tài liệu lịch sử đã ghi chép việc thờ cúng chó đá trong tín ngưỡng của người Việt. Trong cuốn “Việt Nam văn hóa sử cương”, Nhà xuất bản Đông Nam Á- 1985, học giả Đào Duy Anh từng nhắc: "Xưa kia, cửa ngõ thường không làm đúng chính giữa nhà và sân để cho người ngoài đừng nhìn thẳng vào trung tâm nhà. Người ta cũng thường kiêng không để có con đường đâm thẳng vào nhà, hay là có đền chùa ở trước nhà. Nếu bất đắc dĩ không tránh được những điều kỵ ấy thì người ta chôn ở trước nhà một con chó đá để yểm tà khí".
Giáo sư Ngô Đức Thịnh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và bảo tồn văn hoá tín ngưỡng Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cho biết tục thờ chó đá của người Việt đã có từ lâu. Thời vua Lý Công Uẩn đã cho dân lập đền thờ Cẩu Nhi thờ chó ở hồ Trúc Bạch (Hà Nội).
Theo giáo sư Ngô Đức Thịnh, chó đá là những con vật gần gũi với tâm linh người Việt. "Chó canh cửa là điều hợp với thực tế cuộc sống, cũng là biểu tượng của điềm lành. Người xưa quan niệm chó đến nhà là tốt nên nhiều nơi thờ cúng không chỉ trước đây mà còn ở giai đoạn cận, hiện đại" - giáo sư Thịnh phân tích.
Theo các nhà nghiên cứu, tục thờ chó được biểu hiện dưới nhiều hình thức. Người Việt thường chôn chó đá trước cổng như một linh vật với ý nghĩa cầu phúc, trừ tà hoặc đặt chó đá trên bệ thờ và coi như một bậc thần linh. Chó đá trong nhà thường nhỏ, mang dáng vẻ hiền lành, không to lớn như chó đá ở đình, đền, phủ.
Tại đình Phù Trung (xã Thượng Mỗ, huyện Đan Phượng, Hà Nội), chó đá được thờ trong đình và được người dân gọi là thần cẩu. Tại đây, tượng chó đá được đặt lên bệ thờ ở bên phải, vừa để trông coi đình, vừa được thờ cúng như một vị thần.
Ngoài Hà Nội, tục thờ chó đá khá phổ biến ở các tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Hưng Yên, Lạng Sơn. Không chỉ người Kinh mà các dân tộc Tày, Nùng, Dao cũng có tục thờ chó đá. Có nơi gọi chó đá là thần cẩu, có nơi gọi là quan lớn Hoàng Thạch...
Tục thờ chó đá ở Quảng Ninh
Giống như các tỉnh Bắc Bộ, chó đá được thờ từ lâu đời trong tín ngưỡng của người Quảng Ninh.
Tại lăng vua Trần Hiến Tông (1329 – 1341), còn gọi là lăng Ngải Sơn, thuộc xã An Sinh (thị xã Đông Triều) có đặt tượng chó đá gác cổng hàm ý để gác cửa, trừ tà ma.
Theo sách Đại Việt Sử ký toàn thư thì lăng Trần Hiến Tông được xây dựng năm 1344 ở Kiến Xương (Thái Bình). Năm 1381, để tránh nạn giặc Chiêm Thành cướp phá lăng tẩm, nhà Trần mới chuyển lăng ra An Sinh. Tại lăng vua Trần Hiến Tông có một số di vật bằng đá như tượng quan hầu đứng chắp tay trước ngực, bia đá dựng năm Minh Mạng thứ 21 (1840) ghi lại việc tôn tạo lăng và một số tượng chó, trâu, ngựa, voi được tạc bằng đá xanh. Đây là lăng duy nhất trong các đền thờ và lăng mộ các vua Trần ở Đông Triều có tượng thú.
Trong số các tượng trên, tượng chó đá được tạc theo tư thế nằm, đầu chó hơi ngiêng về bên trái. Toàn thân tượng chó dài 1,1m, cao 0,4m. Tượng chó được tạc đơn giản, không hoa văn.
Cũng cần nói rằng, năm 1840, vua Minh Mạng đã cho tu sửa một loạt các đền thờ, lăng mộ các vua Trần ở Đông Triều. Chưa rõ những tượng quan hầu, linh thú trên được dựng vào thời Trần hay trong đợt trùng tu năm 1840. Dù vậy, có điều vô cùng đáng tiếc là do một thời “bài phong” và cả nhận thức mê muội hòng tìm của báu của một số người trước đây khiến toàn bộ những tượng đá ở lăng Trần Hiến Tông đã bị đập vỡ. Trong đó, tượng chó đá bị đập vỡ làm nhiều mảnh.
Gần đây, khi tu bổ lăng vua Trần Hiến Tông, người ta đã phục hồi một số tượng linh thú trên nhưng tính nghệ thuật, thẩm mỹ rất yếu.
Như trên đã nói, chó đá không chỉ được thờ ở các đền thờ, lăng mộ mà linh vật này còn hiện diện tại nhiều gia đình.
Ai đã đến Móng Cái, từng đến quán Bình Mắm (đường Hữu Nghị, thôn 10A, xã Hải Xuân) – nổi tiếng với món thịt nướng, nếu để ý sẽ thấy chủ nhà dành một vị trí trang trọng trong góc quán để thờ chó đá.
Tượng chó được tạc đơn giản bằng đá đen tuyền, tư thế bán thân, rõ mồm, tai nhưng không có chân. Ông Bình, 62 tuổi, chủ quán cho biết, tượng chó đá này của gia đình đã có từ nhiều đời cụ, kỵ của ông truyền lại.
Tỏ ra là người am hiểu văn hoá, phong tục, ông chủ quán thịt nướng ngon có tiếng cho biết, cả vùng Miền Đông này, có nhiều gia đình thờ chó như gia đình ông. Mục đích duy nhất là để trấn phần âm, không cho ma quỷ quấy phá, giữ cho đất được yên. Khi đất yên thì gia đình khoẻ mạnh, đầm ấm, thuận hoà, làm ăn phát đạt. Ngày rằm, lễ, tiết hàng tháng, gia đình ông đều thắp hương, khấn thần cẩu phù hộ cho gia đình.
Ngày nay, hầu hết người ta không chôn chó đá ở trước cửa như trước mà thay tượng chó đá bằng chó gốm bày ở trong nhà, gần cửa chính. Việc này vừa là trang trí nhưng vẫn giữ được mục đích tín ngưỡng chính là nhờ thần cẩu giữ nhà, trừ tà ma.
Trần Minh
