Trong hệ thống di tích nhà Trần ở Đông Triều, lăng Tư Phúc được xây dựng vào năm 1381, vào thời điểm triều đình nhà Trần đang phải chiến đấu với thế lực xâm lăng phương Nam của Đại Việt. Sự kiện lịch sử vào năm Tân Dậu 1381 trong Đại Việt sử ký toàn thư ghi: “Tháng 6, rước thần tượng các lăng ở Quắc Hương, Thái Đường, Long Hưng, Kiến Xương đưa về lăng lớn ở Yên Sinh để tránh [nạn] người Chiêm Thành vào cướp”.
Theo đó, lăng Tư Phúc đã được chọn là một trong số lăng mộ vua Trần được khai quật tại Đông Triều. Kết quả khai quật, thăm dò khảo cổ học tại đây cũng cho thấy, mặt bằng của lăng nằm trọn trên đỉnh đồi Tập Bắn, phía sau đền An Sinh. Trong đó có 3 cấp nền qua các thời kỳ trùng tu, tôn tạo khác nhau. Nền móng niên đại Trần phát lộ tại đây cho thấy nét tương đồng với nền móng lăng Trần Anh Tông (Thái lăng) xây dựng năm 1320. Ngoài mặt bằng nền móng, tại lăng Tư Phúc lượng hiện vật phản ánh qua các thời kỳ trùng tu tôn tạo được thể hiện rõ nét niên đại từ Trần, Lê Trung Hưng, Nguyễn. Trong số các hiện vật được tìm thấy, đáng chú ý có hiện vật là các mảnh tượng Phật bằng đất nung. Rõ nét nhất là phần mắt của tượng, một phần hài của tượng xác định là tượng nam giới được tìm thấy tại khu vực bên phải mặt bằng cấp nền cao nhất của lăng, ngay phía trên nền móng chính có niên đại đời Trần.
Có nhiều tư liệu sử sách nhắc đến ngôi chùa Tư Phúc. Như: Sách Đại Việt sử ký toàn thư, bản kỷ toàn thư 8 nhà Trần (giai đoạn 1378-1406) có đoạn: “…Tháng 12, ngày mồng 6, sáng sớm, Thượng hoàng vờ ngự về Yên Sinh, sai điện hậu hộ vệ, rồi sai chi hậu nội nhân gọi vua tới bàn việc nước. Vua chưa kịp ăn, vội đi ngay, chỉ có hai người theo hầu thôi. Đến nơi, Thượng hoàng bảo vua: “Đại Vương lại đây!”, rồi lập tức sai người đem vua ra giam ở chùa Tư Phúc…”. Còn tư liệu Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ có đề cập, mặt bằng núi Tư Phúc liền giáp với tường đất vòng ngoài của đền An Sinh, gồm 3 lăng của Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông và Trần Giản Hoàng (lăng Giản Hoàng nhỏ hơn lăng Thái Tông và Thánh Tông). Ngoài ra trong khu vực này còn có một công trình tín ngưỡng hình chữ công có thể là chùa thờ Phật tại đây.
Theo văn bia tại chùa Ngoạ Vân, bia có tên Trùng tu Ngoạ Vân tự được dựng vào năm Vĩnh Thịnh thứ 3 (1707) có nội dung Công đức bi ký trong đó khắc Sắc chỉ của chúa Trịnh ban hành ngày 24 tháng 10 năm Chính Hoà thứ 10 (1689). Trong sắc lệnh này, chúa Trịnh đã giao cho xã An Sinh trông nom, thờ phụng lăng tẩm các vua Trần tại đền An Sinh, chùa Ngoạ Vân, chùa Tư Phúc và hàng năm dân xã An Sinh được miễn trừ sưu sai, tạp dịch.
Như vậy qua các tư liệu trên nói về Tư Phúc cho thấy ngoài công trình tín ngưỡng là lăng còn có chùa. Đặc biệt, qua cuộc thăm dò khai quật tại khu vực Tư Phúc hiện vật tìm được là các mảnh tượng thờ mở ra một dữ kiện quan trọng từ khu vực lăng Tư Phúc, có sự logic trong các tài liệu đã trích về ngôi chùa cùng mang tên với lăng, phần nào nói về sự tồn tại của ngôi chùa này tại An Sinh, Đông Triều. Tuy nhiên, cần có sự nghiên cứu làm rõ hơn về sự tồn tại của chùa Tư Phúc tại An Sinh. Đây sẽ là nhân tố quan trọng trong việc khẳng định giá trị lịch sử của khu di tích lăng Tư Phúc nói riêng và di tích nhà Trần tại Đông Triều nói chung.
Nguyễn Trung Dũng (BQL di tích trọng điểm tỉnh)
