Chùa Hồ Thiên trên núi Phật Sơn thuộc xã Bình Khê (huyện Đông Triều) được xây dựng từ thời Lý và phát triển thành quần thể kiến trúc Phật giáo lớn vào thời Trần ở thế kỷ XIV. Đây là nơi giảng đường của Đức vua - Tổ thứ nhất Thiền phái Trúc Lâm - Trần Nhân Tông và sau đó được thiền sư Pháp Loa, tổ thứ 2 lập thành thiền viện, thiền sư Huyền Quang, tổ thứ 3 cũng đã tu hành nơi này.
Nằm trong Khu di tích lịch sử nhà Trần ở Đông Triều, tuy chỉ còn là phế tích, song chùa Hồ Thiên vẫn là khu thánh địa linh thiêng nguyên sơ, chưa có dấu tích của du lịch tâm linh hay văn hoá. Đây là một ngôi chùa cổ có lịch sử huy hoàng, con đường đi lên gian nan nhất và không gian sống trong lành cũng vào hàng bậc nhất trên vòng cung Đông Triều. Chùa Hồ Thiên đã là điểm hẹn cho những ai muốn tĩnh, thật yên tĩnh trong tâm mà tìm về, mà ngẩng lên ngắm cây trúc xanh mượt mà trên núi cao, mà cúi nhìn đá núi thấy một vị vua “qua nghìn dữ dội nhẹ như không”...
Để lên được chùa Hồ Thiên, du khách có thể đi bộ từ đập Trại Lốc thuộc xã An Sinh, trèo đèo và lội qua hàng chục con suối lên chùa Ngọa Vân ở núi Bảo Đài, sau đó xuống núi đi sang khu Đá Chồng, tiếp tục đi trên lưng núi mây mù bao phủ để leo lên núi Phật Sơn. Lối thứ hai là đi đò qua hồ Bến Châu ở xã Bình Khê, tiếp tục đi bộ len lỏi qua những vườn vải thiều, cũng gian truân trèo đèo, lội khe để vào khu Bãi Bằng là đến được chân núi Phật Sơn leo lên chùa. Cả 2 lối đi để lên được chùa phải đi bộ cả chặng đường rất dài và chỉ đi được trong mùa khô, chỉ những ai say mê khám phá ngôi chùa cổ nổi tiếng trong lịch sử và mạo hiểm với chuyến đi thì mới quyết chí lên chùa. Tuy thế, vẫn còn một con đường có thể xe ô tô đi vào tận chân núi Phật Sơn nhưng hiện tại các phương tiện ô tô, xe máy đều không đi được vào. Đó là tuyến đường giáp ranh giữa xã Bình Khê và Tràng Lương để đi vào đến khu Bãi Bằng dài khoảng gần chục cây số. Theo người dân địa phương, tuyến đường đi trên địa phận xã Tràng Lương, đến Bãi Bằng thuộc địa phận xã Bình Khê, nếu xe ô tô hoặc xe máy mà đi được theo lối này đưa khách thập phương vào đến chân núi Phật Sơn thì thời gian leo núi của du khách lên được chùa Hồ Thiên rất gần, kể cả người già cũng có thể leo núi ngay lên chùa được. Nguyên nhân để các xe du lịch, xe con không thể đi lối này được vì đây là tuyến đường vận chuyển than của một phân xưởng khai thác than hầm lò thuộc Công ty X91 (Tổng Công ty Đông Bắc) đi ra. Do đó, cả tuyến đường cấp phối gập ghềnh với những “ổ trâu”, “ổ voi” khiến cho người đi xe máy vào cũng rất vất vả, gian truân làm nản lòng nhiều du khách thập phương khi đã đến nơi này.
Giá trị chùa Hồ Thiên góp phần làm cho tổng thể giá trị Khu di tích lịch sử nhà Trần ở Đông Triều tăng lên rất nhiều. Việc bảo tồn di tích chùa Hồ Thiên đã được gợi mở qua những cuộc nghiên cứu, khảo cổ những năm trước đây. Để mùa xuân hàng năm, khách thập phương hành hương đến Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều được lên ngôi chùa cổ Hồ Thiên vãng cảnh thuận lợi, cần phải sớm nâng cấp con đường đi vào khu vực Bãi Bằng để các phương tiện vận chuyển khách du lịch đi được thẳng vào đến chân núi Phật Sơn.
Đó là việc làm không khó ở huyện Đông Triều, trước đó xã Bình Khê đã huy động sức dân tu sửa và mở rộng được tuyến đường từ thôn Tây Sơn leo núi lên chùa Ngoạ Vân. Còn tuyến đường cấp phối đi vào khu Bãi Bằng, tuy chạy qua địa phận của hai xã Tràng Lương và Bình Khê, song do đơn vị khai thác than đang sử dụng thì cũng rất cần có sự chung tay tôn tạo, nâng cấp con đường để nhẹ nhàng nâng bước khách thập phương được đến chiêm ngưỡng những di sản quý của dân tộc trên núi Phật Sơn đang lưu giữ, cùng người dân nơi đây được trọn vẹn niềm vui.
Trung Hiếu (CTV)
