Đền Thái - Thái miếu của nhà Trần (nơi thờ hoàng tộc nhà Trần) ở Đông Triều là một trong những di tích đặc biệt quan trọng trong hệ thống di tích nhà Trần ở Quảng Ninh và cả nước nói chung. Việc phục dựng công trình này, hiện đang được xúc tiến các bước để chuẩn bị khởi công, thu hút sự quan tâm của nhiều người. Vì vậy, để có cái nhìn toàn diện hơn về việc này, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với ông Nguyễn Mạnh Vường (ảnh), Trưởng Phòng Quản lý dự án (Ban Quản lý các di tích trọng điểm) - đơn vị chủ đầu tư dự án.
- Thưa ông, hiện nay, đã có những cơ sở pháp lý, cơ sở khoa học nào cho việc phục dựng đền Thái - Thái miếu của nhà Trần ở Đông Triều?
+ Việc phục dựng đền Thái đã có thoả thuận của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch từ năm 2009 cùng với Thái lăng ở Đông Triều và các công trình khác là chùa Một Mái, Bảo Sái ở Khu di tích Yên Tử. Vậy là căn cứ cao nhất đã có rồi, cơ sở pháp lý đã đi trước rồi nhưng đền Thái đến giờ mới triển khai vì cơ sở khoa học chưa đủ. Thời gian qua, đền Thái đã được khai quật khảo cổ học 2 lần, thậm chí vì quy mô khai quật lớn nên việc này đã phải lập hẳn thành một đề án. Từ đây đã làm rõ quy mô, phong cách kiến trúc v.v. của công trình ra sao. Cùng với đó là dự án giải phóng mặt bằng do huyện Đông Triều thực hiện kéo dài hơn 3 năm qua với tổng kinh phí hơn 1 tỷ đồng. Hiện nay, toàn bộ diện tích hơn 1,1ha này đã được giải phóng xong. Đây là công của địa phương trong việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng phục vụ cho việc khai quật cũng như tôn tạo công trình sau này.
Thêm nữa, hội thảo “Di tích đền Thái trong hệ thống các di tích lăng mộ, đền miếu nhà Trần ở Đông Triều” diễn ra vào tháng 8-2011 đã đi đến một kết luận quan trọng về giá trị di tích, đền Thái là Tổ Miếu, là một trong những Thái Miếu của nhà Trần. Cùng với đó là sự khảo sát điền dã, nghiên cứu, đánh giá hiện trạng di tích của các cán bộ nghiệp vụ Ban Quản lý các di tích trọng điểm, qua đây đã xác định được mục đích sử dụng của đền Thái trong việc tưởng niệm, thờ tự và thờ những nhân vật nào để hoàn chỉnh hệ thống tượng pháp thờ tự sau này v.v. Ngoài ra, năm 2011, Ban cũng đã lập quy hoạch tổng thể Khu di tích nhà Trần ở Đông Triều và được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch thẩm định để trình lên Thủ tướng Chính phủ. Trong đó đã đề cập đến việc nghiên cứu để phỏng dựng đền Thái theo mẫu một số ngôi đền mang dấu ấn kiến trúc thời Trần hiện còn.
- Nhưng thực tế, tại khu vực đền Thái vẫn đang được đề xuất tiếp tục mở rộng việc khai quật khảo cổ. Như vậy, việc phục dựng và khai quật sẽ làm song song, liệu có sai về quy trình không, thưa ông?
+ Không hề, bởi lẽ việc đề xuất khai quật tiếp chỉ là để làm rõ quần thể các công trình tại đây vốn có số lượng rất lớn. Còn thực tế, dấu vết nền móng công trình chính đã phát lộ rõ, đủ để tiến hành phục dựng lại qua 2 lần khai quật trước.
Đền Thái sẽ được phỏng dựng lại trên nền cũ của kiến trúc gốc.Trong ảnh: Dấu vết bó nền, sân vườn và bồn hoa ở phía Tây của cụm di tích đền Thái tại Đông Triều.
Ảnh: Nguyễn Văn Anh (Trung tâm Nghiên cứu kinh thành, Viện KHXH VN)
- Theo kết quả khảo cổ, đền Thái đã trải qua 3 giai đoạn kiến trúc đời Trần, có mặt bằng hình chữ Vương độc đáo, duy nhất còn nguyên vẹn hiện nay. Vậy phương án phục dựng lần này có theo cấu trúc mặt bằng này không, thưa ông?
+ Chúng tôi không đặt ra vấn đề phục dựng đền Thái theo hình chữ Vương mà lựa chọn giai đoạn ban đầu khi khởi dựng công trình với mục đích chính là để tưởng niệm, thờ tự - khôi phục ý nghĩa đích thực của nó, cũng là đáp ứng mong muốn của cộng đồng thôn, xã tại đây. Đền Thái sẽ có hình chữ Đinh (bằng khoảng một nửa mặt bằng hình chữ Vương theo khai quật khảo cổ), tương đương với Tổ Miếu do An Sinh vương Trần Liễu dựng lên để thờ tổ tiên nhà Trần. Phương án này cũng có tính khả thi hơn trong điều kiện kinh tế hiện nay vì chỉ với mặt bằng nhà tiền tế (gồm 5 gian, 2 chái tiền đường, diện tích khoảng 180m2) và gian trung thất, nghĩa là không chỉ số hạng mục công trình ít hơn mà quy mô công trình chính cũng nhỏ hơn nhiều so với trước đây thì dự toán đã là gần 90 tỷ. Tuy vậy, mặt bằng, quỹ đất còn lại hoàn toàn đảm bảo cho việc mở rộng sau này khi điều kiện kinh tế đáp ứng nếu muốn phục dựng thêm các hạng mục khác để tạo thành mặt bằng kiến trúc hình chữ Vương. Bù lại, dự án sẽ vẫn sử dụng khoảng mặt bằng khảo cổ làm một góc để trưng bày ngoài trời đảm bảo du khách có thể hình dung ra tổng mặt bằng công trình gốc.
- Thưa ông, phục dựng đền Thái như giai đoạn đầu liệu có đồng nghĩa với việc phục dựng một công trình theo kiến trúc đời Trần không?
+ Phương án của chúng tôi không phải là phục dựng mà chỉ là phỏng dựng nhưng vẫn xây trên nền cũ. Còn việc xây dựng công trình theo kiến trúc đời Trần là không thể vì thực tế, các công trình kiến trúc cổ đời Trần khác qua thời gian đến nay đều không còn giữ được nguyên trạng. Vì vậy, công trình khi xây dựng sẽ chỉ mang dấu ấn kiến trúc đời Trần mà thôi. Ví dụ như phần kết cấu sẽ là kết cấu gỗ với bộ khung kiểu 4 cột, vì kèo gỗ, bó nền bằng gạch và bó nền bằng cuội là một đặc trưng kiến trúc thời Trần ở An Sinh. Công trình sẽ kết hợp yếu tố phong thuỷ huyền bí với kết cấu đăng đối, có trục thần đạo. Hay như phần mái sẽ theo phong cách đời Trần, chưa có tàu mái, mái chưa cong hẳn ở các góc mái như bây giờ v.v.
- Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!
Phan Hằng (Thực hiện)
