Nếu ai xa Cẩm Phả lâu ngày nay trở lại hẳn sẽ khó nhận ra khu bãi triều, với những lò vôi thủ công, với những bãi đất trống dùng để đóng gạch sỉ (hay còn gọi là gạch ba banh) dọc bờ biển thuộc phường Cẩm Trung khi xưa này. Giờ nơi đây đã là khu dân cư đông đúc, sầm uất, với nhiều nhà hàng, cửa hiệu, công ty v.v... mọc lên san sát. Và một điều thú vị nữa là trên các biển hiệu nhà hàng, công ty v.v... ấy, người ta đều ghi rõ địa chỉ nơi đây là "Bến Do"… "-Thì thấy người ta ghi vậy, mình cũng ghi vậy, ai mà biết được gốc gác của nó thế nào!" - Một bà chủ quán karaoke ở đây nói.
Lần ngược thời gian mấy chục năm về trước, nơi này không đông đúc như bây giờ. Khi ấy Bến Do (thực ra phải là Bến Gio mới đúng, lý do vì sao chúng tôi sẽ lý giải ở phần dưới!) chỉ là vùng bãi triều hoang vắng, với khoảng gần trăm nóc nhà, phần đông là dân Hoa kiều; họ sinh sống bằng nghề đánh cá, nung vôi, đóng gạch. Thời điểm đó nghề đi biển chưa có những con tàu gắn máy với công suất lớn mà phần nhiều là những thuyền đan bằng tre, trát hắc ín và khu vực này là nơi bà con ngư dân đưa thuyền bè về đậu, lâu ngày thành bến. Bến có nhiều lò nung vôi, đóng gạch ba banh bằng sỉ than, nên gọi là Bến Gio…
Hồi ấy, nghề nung vôi đóng gạch là nghề "ăn nên làm ra", vì cuộc sống người dân còn nghèo, nhà cửa đa số xây bằng gạch sỉ, trát bằng vôi vữa. Nhà nào giàu cũng chỉ mua được mấy bao xi măng để láng nền. Và Bến Gio đã cung cấp lượng vôi, gạch sỉ đáng kể cho người dân Cẩm Phả xây nhà. Vôi được nung từ đá vôi bằng củi và than cám 3 ngày 3 đêm mới thành vôi, mỗi công đoạn như vậy thường thải ra rất nhiều gio (hay còn gọi là tro), người ta mang gio ra bến đổ thành đống, để đóng gạch sỉ, rồi gio đổ lấn biển…
Sau khi xóa bỏ bao cấp, nhà cửa đều bê tông cốt thép, xây gạch đỏ. Gạch sỉ một thời xây dựng lên hàng vạn ngôi nhà ở TX Cẩm Phả dần dần đi vào quên lãng, từ đó nghề nung vôi đóng gạch cũng mất dần. Bến Gio ngày xưa "lấn biển" bằng sỉ than từ các lò vôi mỗi năm chỉ rộng thêm một ít thì nay với các dự án tôn tạo mặt bằng quy mô, biển ngày một bị đẩy ra xa. Nhà cao tầng mọc lên ngày càng nhiều, và phần đông nhà hàng sang trọng ở TX Cẩm Phả đều tập trung ở khu vực này. Bến Gio trở thành trung tâm đô thị sầm uất của TX Cẩm Phả. Người nhiều tiền thì vào các nhà hàng cao cấp, anh ít tiền thì ngồi lai rai cốc bia trong các quán bia, quán cà phê cỏ. Người yêu thích ca nhạc vào các quán Karaôkê… "-Cái tên Bến Gio nghe nó quê mùa quá, ai lại nhà hàng, khách sạn mà cứ "phân gio…" thì chẳng đẹp tẹo nào!" - Một chủ nhà hàng cười cười, nói nửa đùa nửa thật. Và thế là cứ nhà này nhìn nhà kia, trên các biển hiệu, người ta không viết theo quy ước chính tả là "Bến Gio" mà đổi thành "Bến Do" hết.
Nếu những lò vôi, những bãi đóng gạch đã bị thay thế bởi những ngôi nhà, quán khách đông đúc sầm uất, thì bến cá tồn tại từ bao năm nay lại không những không mất đi mà ngày càng phát triển hơn, trở thành Chợ cá Bến Do. Chợ không có biển hiệu, lại hay thay đổi địa điểm giống như chợ cóc, chợ tạm. Thế nhưng, chợ Bến Do lại nổi tiếng ở hầu khắp các phường trung tâm TX Cẩm Phả. Chợ chỉ họp vào buổi sáng tinh mơ. Các lái buôn thuyền chã từ nhiều nơi đổ về đây, lái buôn sông nước thì mua lại cá tôm của các thuyền cá ngoài khơi, bán lại có các lái buôn trên cạn. Lực lượng này mang các đồ hải sản mua được bán lẻ trong hầu khắp các chợ khác ở trung tâm thị xã. Có cả những lái buôn từ những quê, họ đưa đến chợ cá Bến Do nào tôm nuôi, cá rô đồng đầu vuông từ Đầm Hà, Đông Triều, Yên Hưng v.v... Người mua, người bán ở chợ cá Bến Do đều rất nhanh, vì giá cả gần như cố định, ít thay đổi. Không chỉ dân buôn mà cả những người mua lẻ cũng thích đến chợ Bến Do, vì ở đó hải sản tươi và rẻ hơn so với các chợ khác. Người có ít tiền cũng mua cho mình vài cân hải sản. Đến chợ Bến Do, người ta dễ dàng gặp những ông chồng cũng đi chợ. Họ là những người đi tập thể dục buổi sáng, tiện thể rẽ vào chợ để mua mớ cá, con mực tươi giá rẻ về để có cái động viên cô vợ, cũng là thể hiện cái bản lĩnh đàn ông đâu có thua kém phụ nữ về mặt chợ búa. Hải sản ở chợ cá Bến Do không chỉ phục vụ riêng cho dân Cẩm Phả mà nó còn được khách thập phương đến mua về làm quà. Có lần tôi vào một nhà hàng ở đường Nghi Tàm (quận Tây Hồ, TP Hà Nội) có món ghẹ tươi. Chủ nhà hàng bảo: "Đây là ghẹ mang từ Bến Do - Cẩm Phả lên đấy". Xem ra, Bến Do cũng đã có "thương hiệu" rồi đấy chứ nhỉ?
Công Thành
