Sáng 22-2, tại thôn Quế Lạt, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Hoàng Quế (Đông Triều) đã tổ chức đón nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh đình, nghè, chùa Quế Lạt và tưng bừng khai hội làng xuân Quý Tỵ. Đông đảo nhân dân các địa phương lân cận cùng về dự.
Thôn Quế Lạt, xưa là xã Hương Lạt, tổng Nội Hoàng xưa kia đất đai cằn cỗi, bạc màu, nước mặn, đồng chua... cuộc sống của người dân vô cùng khốn khó, song nhiều gia đình vẫn quyết tâm bám trụ bền bỉ khai phá và cải tạo vùng đất này. Vì vậy, đồng ruộng ngày càng được mở rộng, làng xóm trở nên đông đúc. Để thờ cúng những người đã có công xây dựng làng xã, thờ cúng những danh nhân, hiền tài có công với đất nước, đồng thời cũng là nơi để dân làng hội họp bàn việc làng, xã nên người dân Quế Lạt đã xây dựng lên ngôi đình làng.
Theo lưu truyền và tài liệu văn bia còn để lại, đình được khởi dựng vào thời hậu Lê (thế kỷ XVII) với kết cấu đơn giản, mái lợp cỏ tranh, hệ thống vì kèo, cột gỗ được kê trên các tảng đá. Sau đó, đình được xây dựng lại với quy mô lớn hơn với kết cấu hình chữ Đinh, 5 gian tiền đường, 3 gian hậu cung, mái lợp ngói mũi hài, sàn đình lát bằng gỗ ván xẻ theo các cấp, là nơi để phân biệt chỗ ngồi của các vị chức sắc trong làng. Đình thờ vị thần chính là Quý Minh (vị thần cũng được thờ ở nghè Quế Lạt) cùng với 4 vị thần, thành hoàng khác cùng 4 vị hậu thần và 12 dòng họ trong làng. Nghè được xây dựng ở phía tây làng trên một gò đất cao, tương truyền có trước cả đình làng. Chùa được xây dựng cùng thời với đình, thờ Phật, tam Tổ Trúc Lâm (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang) và đáp ứng nhu cầu văn hoá tâm linh của người dân địa phương.
Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, nơi đây đã chứng kiến, ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương. Trụ sở của Uỷ ban kháng chiến hành chính xã được đặt tại chùa. Tại đây còn là nơi huấn luyện cán bộ ngắn ngày của các xã vùng phía đông huyện... Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, nơi đây đã tiễn đưa những người con của làng lên đường đi chiến đấu tại mặt trận phía Nam...
Đình, nghè, chùa Quế Lạt bị giặc Pháp đốt phá năm 1952, nhiều đồ thờ tự quý bị lấy đi, bị đốt phá sạch. Năm 1992 và năm 2004, lần lượt chùa, đình mới được phục hồi lại trên nền cũ. Lễ hội làng cũng được mở lại trong tháng Giêng hàng năm vào ngày 13, 14 và trở thành sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng, tâm linh quan trọng với người dân trong vùng, thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.
Ngày 20-8-2012, di tích đình, nghè, chùa Quế Lạt đã được UBND tỉnh quyết định xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh để địa phương tiếp tục bảo tồn phát huy các giá trị lịch sử văn hóa của di tích nhằm giáo dục thế hệ trẻ.
Nguyễn Xuân
