Không chỉ mở gia trại trồng thanh long ruột đỏ phát triển kinh tế, ông Hà Xuân Tiến (thôn Nam Hả Trong, xã Nam Sơn, huyện Ba Chẽ) còn là tấm gương già làng, trưởng bản mẫu mực trong việc bảo tồn văn hóa dân tộc.
Ông Hà Xuân Tiến sinh năm 1944, là người Dao Thanh Y. Từ năm 1960, ông đã bắt đầu tiếp xúc và thực hành đối với các di sản văn hóa phi vật thể dân tộc Dao (nhóm Dao Thanh Y) như: Chữ Nôm Dao, nghệ thuật trình diễn hát đối, tập quán xã hội (lễ Phùn voòng; lễ cưới; tang ma) của người Dao và nghề thủ công truyền thống đan lát.
Ông Tiến kể: “Tôi đã theo học lễ Phùn voòng từ bố đẻ là Hà Văn Đức, sau đó, học thêm ở những nghệ nhân cao niên giỏi thực hiện lễ Phùn voòng như: Tằng Mằn Nàm, Bàn Văn Định. Trong suốt thời gian theo học, tôi đã không ngừng học hỏi, cùng những người có uy tín thực hiện lễ Phùn voòng tại các gia đình thuộc các thôn: Nam Hả Trong, Lò Vôi, Khe Tâm, Khe Sâu, Làng Mới, Khe Hố của xã Nam Sơn”.
Cũng trong thời gian này, ông Tiến đã được tiếp cận và học chữ Nôm của người Dao (thứ chữ mượn ký tự Hán để ký âm tiếng nói của người Dao). Đến năm 1960, ông đã đọc thông, viết thạo chữ Nôm. Ông Hà Xuân Tiến đưa cho chúng tôi xem bộ sách chữ Nôm do ông tự tay chép lại từ sách cổ. Tính đến thời điểm này, ông Tiến đã chép được 574 quyển sách với tổng cộng 15.376 trang sách lớn nhỏ để chuyển cho 81 học trò tại Ba Chẽ, các xã Yên Than, Hải Lạng (huyện Tiên Yên), xã Bằng Cả (huyện Hoành Bồ) và một số nơi khác. Từ năm 2004, ông Tiến còn mở các lớp dạy chữ Nôm Dao và vận động cộng đồng người Dao Thanh Y tham gia để không mất đi chữ viết dân tộc.
Vốn thành thạo chữ Nôm, ông Tiến chép lại cả những cuốn sách cổ ghi quy trình thực hiện lễ Phùn voòng để thực hành. Theo ông Tiến, lễ Phùn voòng hay còn gọi là lễ đặt tên, là nghi lễ quan trọng, bắt buộc trong đời đàn ông Dao Thanh Y. Thông qua lễ đặt tên, người Dao khẳng định với dòng tộc, tổ tiên về vị trí, vai trò của người đàn ông trong gia đình. Người Dao Thanh Y quan niệm rằng, nếu một người đàn ông chưa trải qua lễ Phùn voòng thì dù tuổi cao vẫn bị coi là trẻ con vì chưa được cấp sắc, chưa được đặt tên, chưa được phép tham gia vào những công việc hệ trọng của bản làng, chưa được thắp hương bàn thờ các ngày lễ, Tết. Chỉ có trải qua lễ này thì sau khi qua đời, người đàn ông đó mới được về đoàn tụ với tổ tiên.
Từ nhiều năm nay, ông Tiến còn truyền dạy lễ Phùn voòng cho nhiều học trò. Tuy nhiên, ông đã lược bỏ một số nghi thức lạc hậu, không cần thiết nhằm rút ngắn thời gian hành lễ, tránh gây tốn kém cho gia chủ nhưng vẫn giữ phong tục tập quán của người Dao Thanh Y.
Biết hát đối từ khi còn thanh niên, hiện nay, ông Tiến còn truyền dạy hát đối cho cộng đồng. Theo ông Tiến, hát đối là một loại hình dân ca Dao Thanh Y, không có nhạc đệm đi kèm; hình thức đối đáp gồm 1 nam, 1 nữ. Các bài hát được ông sưu tầm từ chữ Nôm, sau đó dịch ra tiếng phổ thông để truyền dạy.
Trên cơ sở những làn điệu cổ, ông còn tự sáng tác các bài hát đối có nội dung ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, đất nước, lao động sản xuất, nông thôn mới. Đến nay, ông Tiến đã sáng tác được hơn 50 bài hát đối với lời hay ý đẹp, được mọi người yêu thích. Ông Tiến còn đứng ra tổ chức những đêm văn nghệ mang tên “Tiếng hát người Dao” tại xã Nam Sơn; đem hát đối của người Dao Thanh Y đi dự các cuộc liên hoan văn nghệ người cao tuổi của huyện, tỉnh.
Với bề dày kinh nghiệm và tri thức nắm giữ, ông Tiến đã được mời tham gia đề án “Bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc của huyện Ba Chẽ”; mời đi truyền dạy tại lớp hát đối dân tộc Dao Thanh Y vào năm 2013. Ông Tiến chia sẻ: “Tuy tuổi cao sức yếu nhưng tôi vẫn cố gắng truyền dạy cho thế hệ sau. Tôi mong bản sắc văn hóa dân tộc mãi mãi được bảo tồn và phát huy”. Đến nay, ông Tiến đã dạy chữ Nôm người Dao cho 50 học trò; dạy hát đối cho 21 người. Ông có những học trò xuất sắc như: Lý Văn Hếnh, Tằng Thị Tâm, Lý Quang Cường, Lý Văn Thường (đều ở xã Nam Sơn, huyện Ba Chẽ), học trò Hoàng Văn Đại (huyện Tiên Yên).
Ông Hà Văn Tiến được Chủ tịch UBND tỉnh tặng bằng khen vì đã có thành tích trong thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc năm 2013; bằng khen vì có thành tích xuất sắc trong phong trào thi đua giành danh hiệu “Già làng, trưởng bản tiên tiến tiêu biểu” lần thứ XI (2013-2014) năm 2014. Hiện nay, ông Tiến đang được huyện Ba Chẽ làm hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam.
Huỳnh Đăng[links()]
