Theo số liệu của Ban Dân tộc tỉnh, kết quả điều tra dân số năm 2009, tỉnh Quảng Ninh có 22 dân tộc anh em cùng sinh sống, trong đó dân tộc thiểu số chiếm 11,38%. Trong 21 thành phần dân tộc thiểu số ở tỉnh ta, có 7 thành phần dân tộc sống tập trung thành cộng đồng làng bản, gồm Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chỉ, Hoa, Nùng, Mường. Các dân tộc thiểu số phân bố cư trú trên địa bàn 14/14 huyện, thị xã, thành phố của tỉnh. Địa phương có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao là Bình Liêu (95,8%), Ba Chẽ (79,8%), Tiên Yên (47,2%), tiếp đến là Hoành Bồ, Đầm Hà, Hải Hà, Cẩm Phả, Vân Đồn.
Nhận thức vấn đề dân tộc và đoàn kết dân tộc là vấn đề chiến lược cơ bản, lâu dài, những năm qua, Trung ương và tỉnh đã ban hành nhiều chỉ thị, nghị quyết về phát triển KT-XH đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi của tỉnh. Đi cùng với đầu tư xây dựng điện, đường, trường, trạm, hỗ trợ cây con giống, hỗ trợ xoá đói giảm nghèo… thì vấn đề bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của đồng bào các dân tộc thiểu số cũng luôn được các bộ, ngành và tỉnh quan tâm.
Những kết quả đạt được
Trong khoảng gần chục năm trở lại đây, Sở VH-TT&DL phối hợp với các địa phương triển khai các dự án sưu tầm, bảo tồn các lễ hội truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số. Có lễ hội truyền thống bị mai một non nửa thế kỷ đã được phục dựng lại và phát huy giá trị vốn có của nó trong sinh hoạt văn hoá ở địa phương. Tại xã Đại Dực (Tiên Yên), năm 2006, ngoài đầu tư xây dựng nhà văn hoá quy mô (từ nguồn vốn Trung ương), ngành văn hoá tỉnh đã phối hợp với huyện Tiên Yên tổ chức ngày hội văn hoá, thể thao dân tộc Sán Chỉ. Kể từ đó, đều đặn hàng năm, cứ vào dịp đầu xuân, ngày hội lại được tổ chức, quy tụ đồng bào Sán Chỉ không chỉ trên địa bàn huyện mà còn cả Bình Liêu sang dự hội. Không chỉ đem lại không khí vui tươi đầu xuân trước khi bước vào mùa vụ, ngày hội còn góp phần bảo tồn nhiều sinh hoạt văn hoá, trò chơi dân gian đặc trưng của đồng bào Sán Chỉ như gói bánh cốc mù, bánh tài lồng ệp, đánh cầu chinh, đánh quay…
Tiếp sau Đại Dực, một loạt các lễ hội truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số bị mai một hàng chục năm đã được khôi phục lại như lễ hội đình Đầm Hà (Đầm Hà), lễ hội đình Lục Nà của người Tày ở xã Lục Hồn (Bình Liêu), lễ Đại Phan (Cầu mùa) và tục rước dâu trong đám cưới của người Sán Dìu ở xã Bình Dân (Vân Đồn)... Ngoại trừ lễ Đại Phan do một số lý do đã không tiếp tục được duy trì, còn lại các lễ hội khác đều đã tìm được chỗ đứng trong sinh hoạt văn hoá tinh thần của đồng bào các dân tộc ở địa phương. Không chỉ bảo tồn, khôi phục các lễ hội, các nét đẹp văn hoá truyền thống trong phạm vi thôn, bản, cách ba năm một lần, Sở VH-TT&DL lại chủ trì tổ chức ngày hội văn hoá các dân tộc tỉnh Quảng Ninh (tới nay đã được 3 lần); tổ chức các đoàn tham gia ngày hội văn hoá các dân tộc vùng Đông Bắc (gồm 10 tỉnh) để đồng bào các dân tộc giới thiệu các nét đẹp văn hoá của mình…
Có thể nói, bằng những việc làm cụ thể như trên, công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá các dân tộc trên địa bàn tỉnh những năm qua đã mang lại hiệu quả thiết thực. Đồng bào các dân tộc thêm phấn khởi, tin tưởng vào đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, yên tâm lao động sản xuất, phát triển kinh tế, giảm nghèo bền vững, góp phần tích cực vào bảo vệ an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội ở địa phương, nhất là với các xã giáp biên giới. Qua đó, văn hoá đã khẳng định vai trò “động lực” của nó trong đời sống xã hội.
Vẫn còn đó những nỗi lo...
Kinh tế - xã hội phát triển, đời sống đồng bào các dân tộc không ngừng đi lên. Đó là cái đích hướng tới. Tuy nhiên, một thực tế đáng lo là ngược với sự phát triển về đời sống kinh tế, đây đó các giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của đồng bào các dân tộc thiểu số, như văn học dân gian (truyện cổ tích, ngụ ngôn, ca dao, tục ngữ), văn nghệ dân gian (hát, múa, nhạc), trò chơi dân gian, phong tục tập quán, văn hoá ẩm thực, tri thức dân gian… đã và đang có biểu hiện phôi phai dần.
Một lần đi dự ngày hội hát Soóng cọ của người Sán Chỉ ở xã Húc Động (Bình Liêu), chúng tôi hơi ngạc nhiên khi thấy các thanh niên lên hát mặc quần “tây”, áo sơ mi trắng, đi giày đen bóng xi... Hỏi sao không mặc quần áo truyền thống dân tộc mình, họ trả lời, quần áo truyền thống của dân tộc không còn nữa, với lại... mặc thế cho tiện! Một lần khác, nhân đi dự ngày hội làng của người Dao Thanh Y xã Bằng Cả (Hoành Bồ), khi tìm hiểu về chữ viết, kho tàng văn học, nghề dệt, thêu truyền thống của người Dao Thanh Y, ông Đặng Văn Út, một người có uy tín và rất quan tâm đến giữ gìn các nét văn hoá của dân tộc mình cho biết ông rất lo vì đa số lớp trẻ giờ quan tâm đến cái mới hơn là giữ gìn cái truyền thống. Vì thế, vào các dịp hội làng, ông đều dành thời gian dạy các thanh niên trong làng về lễ tục cấp sắc và vận động các bà, các chị có tuổi truyền thụ nghề thêu cho lớp trẻ.
Theo tìm hiểu của chúng tôi, về trang phục hiện nay không còn dân tộc thiểu số nào trên địa bàn tỉnh còn giữ lại được nghề dệt truyền thống của mình nữa. Chữ viết của một số dân tộc như chữ Nôm - Dao của người Dao Thanh Y, chữ viết theo ngữ hệ Tày - Thái của người Tày, Sán Chỉ và theo ngữ hệ Hán của người Sán Dìu ở Quảng Ninh hiện chỉ còn thấy trong văn tự của thầy cúng. Đáng ngại hơn là tiếng nói cũng bị phai nhạt không chỉ trong giới trẻ mà còn cả với người trưởng thành của các dân tộc thiểu số. Một lần đi công tác tại huyện Bình Liêu, trong lúc trò chuyện, một trưởng phòng nọ của huyện là người Tày chính gốc nhưng anh thú thật mình giờ chỉ nhớ tiếng Tày lõm bõm mà thôi...
Nhận thấy sự cần thiết phải giữ gìn bản sắc văn hoá đồng bào các dân tộc thiểu số, tỉnh đã có nhiều sự quan tâm, chỉ đạo công tác này, hướng tới mục tiêu: Bảo tồn, phát huy và phát triển những giá trị di sản văn hoá dân tộc, truyền thống của các dân tộc thiểu số. Tăng cường xây dựng đời sống văn hoá ở cơ sở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số cư trú. Bảo tồn các giá trị văn hoá vật thể, phi vật thể, khai thác các giá trị văn hoá dân tộc truyền thống vào việc nâng cao đời sống văn hoá của đồng bào dân tộc thiểu số. Xây dựng hệ thống thiết chế văn hoá, trong đó ưu tiên hỗ trợ xây dựng hệ thống thiết chế văn hoá thôn, làng, bản...
Thành công của sự nghiệp bảo tồn, phát triển văn hoá các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh sẽ góp phần không nhỏ vào sự nghiệp xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, nâng cao dân trí, giảm nghèo bền vững, đẩy mạnh phát triển KT-XH vùng dân tộc, miền núi, thực hiện thắng lợi Nghị quyết T.Ư 5 (Khoá VIII) của Đảng, về bảo tồn, phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Trần Minh
