Đó là hai cuốn sách viết về nhà tình báo nổi tiếng, Anh hùng - Liệt sĩ Đào Phúc Lộc. Và điều chúng tôi muốn nói ở đây, cả hai cuốn sách này bà Đào Thị Minh Vân, con gái đầu của Liệt sĩ, đều không phải là tác giả; thế nhưng nếu không có bà, với những đóng góp tâm huyết của mình, chắc chắn các tác giả khó mà hoàn thành tác phẩm…
Cuốn đầu tiên là truyện ký CHÂN DUNG MỘT NHÀ TÌNH BÁO (Nxb Văn nghệ TP Hồ Chí Minh, năm 1999) và cuốn thứ hai là CHUYỆN CHƯA BIẾT VỀ NGƯỜI ANH HÙNG (Nxb CAND, năm 2002, tái bản lần thứ ba năm 2008 có sửa đổi, bổ sung và đổi tên là KHÚC BI TRÁNG TRÊN SÔNG VÀM CỎ). Nội dung của cuốn CHÂN DUNG MỘT NHÀ TÌNH BÁO có thể chia làm hai phần. Phần một là câu chuyện về cuộc đời Anh hùng - Liệt sĩ Đào Phúc Lộc, từ thuở ấu thơ, trải qua quá trình tham gia hoạt động cách mạng, trở thành nhà lãnh đạo cao nhất trong ngành tình báo của Quân đội Nhân dân Việt Nam, cho đến lúc hy sinh oanh liệt trên sông Vàm Cỏ năm 1969. Ở phần này, dựa trên những tư liệu lịch sử, tác giả Hàn Song Thanh đã tái hiện lại những sự kiện quan trọng, mang tính bước ngoặt trong cuộc đời của người anh hùng theo thể truyện ký một cách khá sinh động. Khác với phần thứ nhất, phần thứ hai thuần tuý tư liệu, ghi lại hồi ức, kỷ niệm của những người từng sống và chiến đấu với Đào Phúc Lộc trong những năm tháng chiến tranh ác liệt (trong đó có nhiều đồng chí là cán bộ cao cấp của Đảng, Nhà nước như Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh, Thủ tướng Võ Văn Kiệt, Đại tướng Mai Chí Thọ, Thượng tướng Cao Đăng Chiêm, Trung tướng Lê Thanh v.v..), kèm theo nhiều hình ảnh tư liệu quý...
Và cuốn sách thứ hai, KHÚC BI TRÁNG TRÊN SÔNG VÀM CỎ, cũng có thể coi là sự bổ sung tiếp nối phần hai của cuốn sách trước. Với chẵn 700 trang in, tập hợp hơn 100 bài viết (hoặc được ghi lại) của các đồng đội, những người từng quen biết với Đào Phúc Lộc tại quê hương Móng Cái hay trên các chặng đường hoạt động cách mạng của ông, từ Hải Phòng, Việt Bắc đến miền Tây Nam bộ v.v.. Đây thực sự là những tư liệu quý giá, đáng tin cậy, nó làm sống lại cuộc đời và sự nghiệp của người anh hùng tình báo đã trở thành huyền thoại. Chính từ những tư liệu trong cuốn sách này, nhà biên kịch Duy Khánh đã xây dựng kịch bản phim truyền hình nhiều tập với tên gọi CON ĐƯỜNG SÁNG (do Phạm Việt Thành và Nguyễn Đức Việt đạo diễn, được công chiếu lần đầu vào năm 2008)…
Còn nhớ, trước khi hai cuốn sách này được xuất bản, công chúng rất ít người biết về Đào Phúc Lộc. Cũng phải đến năm 1998, nghĩa là sau gần ba mươi năm kể từ ngày ông hy sinh, Đảng và Nhà nước mới truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND và Huân chương Hồ Chí Minh cho ông, mới chính thức tổ chức lễ truy điệu người Anh hùng - Liệt sĩ. Điều này cũng dễ hiểu, bởi để làm “sống lại” cuộc đời một nhà tình báo, cần phải có thời gian… Và với Đào Phúc Lộc, như đã nói ở trên, ở đây có sự góp sức vô cùng quan trọng của bà Đào Thị Minh Vân, con gái đầu lòng của ông. Chính bà là người đã vượt lên trên tất cả khó khăn, trở ngại để ngược dòng thời gian “lục lại” những tư liệu lịch sử về cha mình. Bà đã không quản vất vả, đi gặp gỡ hàng trăm đồng chí, đồng đội từng công tác với cha. Họ có người là cán bộ cao cấp của Đảng, Nhà nước, cũng có nhiều người là dân thường nay sống rải rác khắp trong Nam, ngoài Bắc v.v.. Phần đông họ đều đã cao tuổi nên công việc đòi hỏi sự nỗ lực cố gắng nhiều hơn. Chính qua những bài viết, những băng cát xét ghi lại các cuộc trò chuyện với họ, bà đã không chỉ biết rõ hơn về những chiến công oanh liệt của cha mình, mà còn biết và rất xúc động về những ân tình, sự cưu mang đùm bọc v.v.. của nhân dân với các chiến sĩ cách mạng trong những năm tháng chiến tranh ác liệt. Hay cũng có thể nói, công việc của bà không chỉ thể hiện tình cảm sâu nặng với người cha mà còn có ý nghĩa quan trọng, góp phần bổ sung nhiều tư liệu lịch sử quý cho ngành tình báo nói riêng, lịch sử quân đội ta nói chung. Điều đó là rất đáng ghi nhận!
Quốc Huấn
