Theo sách Đồng Khánh địa dư chí, đất đai các phường thuộc nội thành thành phố Hạ Long ngày nay từ năm 1893 trở về trước là đất xã Hiệp Khẩu, thuộc tổng Yên Mỹ, huyện Hoành Bồ. Tổng Yên Mỹ thời Đồng Khánh có 6 xã: Yên Mỹ, Lũ Phong, Xích Thổ, Từ Xá, Sơn Dương, Hiệp Khẩu và 1 phường: Giang Võng. Trong đó Hiệp Khẩu là đơn vị hành chính cấp xã nhưng không có dân cư, vì “dân xiêu tán, xã có núi Truyền Đăng. Năm 1468 Vua Lê Thánh Tông đến thăm, thấy cảnh đẹp cho mài đá đề thơ…”.
Năm 1893 chính quyền Pháp tách xã Hiệp Khẩu khỏi huyện Hoành Bồ, lập đơn vị hành chính mới, lấy tên là thị xã Hòn Gay (theo hồ sơ lưu trữ số 29112 ở kho lưu trữ TW 1). Tuy nhiên, mặc dù đã tra tìm ở nhiều tài liệu khác nhau nhưng thú thực là cho đến nay chúng tôi vẫn chưa được đọc văn bản quyết định hành chính để biết chính xác ngày, tháng thành lập thị xã Hòn Gay xưa. Thậm chí, vào thời điểm năm 1999, chúng tôi có dịp đến đất nước Canada và nhân đó gặp được luật sư Zcan Trancoiis Lé pine ở thành phố Quéc bec (ông có vợ là người Việt, quê ở thành phố Hồ Chí Minh). Luật sư mời chúng tôi về nhà riêng chơi. Tại nhà ông có lưu trữ kho công báo của toàn quyền Pháp ở Đông Dương, từ số đầu đến số cuối. Thấy kho công báo có giá trị, tôi ngỏ ý nhờ ông tìm giúp những gì nói về Quảng Ninh mà trong công báo có đề cập. Nhất là ở vùng mỏ Hòn Gay, chỉ tiếc là đến nay chưa có tin tức...
Trở lại việc thực dân Pháp thành lập thị xã Hòn Gay xưa, tuy chưa tìm được văn bản quyết định hành chính, nhưng căn cứ những bức ảnh chụp thị xã vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX mà người chụp đã gửi từ Hòn Gay về Pháp (căn cứ nhật ấn của bưu điện Hà Nội, Hải Phòng) mà tôi sưu tầm được thì thấy diện mạo thị xã Hòn Gay thay đổi rất khác sau gần 20 năm thành lập. Trên vùng đất vừa được các chủ mỏ đổ đất đá san lấp biển đã hình thành một số khu dân cư, cơ sở sản xuất (như Sở cầu, cảng, đường sắt v.v..).
Theo miêu tả của sách Niên giám Đông Dương, phần tỉnh Quảng Yên (sách đang lưu trữ tại kho sách TW 1 ký hiệu PV 80 W41 trang 27, bản dịch tiếng Việt từ tháng 11 năm 1965) có đoạn. “Hòn Gai 1888 chỉ là một làng nhỏ không quan trọng của người An Nam, ngày nay là một thành phố châu Âu hoạt động mạnh mẽ, Công ty than đã xây dựng nhiều nhà gạch để cho bộ phận hành chính và nhân viên ở. Nhiều hải cảng cũng đã được xây dựng cùng với 1 cái cầu tàu dài 80m, các tàu biển trọng tải lớn có thể vào ăn than…”. Từ đó cho đến 1954, đi đôi với khai thác thuộc địa, diện tích đất đai của thị xã đã được mở rộng hơn nhiều so với trước do đất đá các mỏ đổ ra lấp biển…
Bích Loan
