Có nhiều giá trị văn hoá đặc sắc nhưng thực tế, việc nghiên cứu về các giá trị văn hoá dân gian của người Sán Chay (Cao Lan, Sán Chỉ) ở Quảng Ninh đến nay vẫn còn khá nghèo nàn. Không chờ đợi được, cùng với thời gian và sự phát triển mạnh mẽ của đời sống hiện đại, các giá trị văn hoá truyền thống của đồng bào đang dần bị mai một đi...
Giá trị phong phú, đặc sắc
Người Sán Chay là một trong sáu dân tộc sinh sống đông nhất tại Quảng Ninh, tập trung chủ yếu ở các huyện miền Đông của tỉnh như Tiên Yên, Bình Liêu, Ba Chẽ và một số ít ở Đầm Hà. Họ cư trú thành những cộng đồng với vài chục gia đình sống gắn bó bên nhau và có ngôn ngữ, bản sắc dân tộc rõ nét. Người Sán Chay cho biết, từ xa xưa tổ tiên họ đã ở nhà sàn với hai kiểu nhà trâu đực, trâu cái - lối kiến trúc rất độc đáo trong văn hoá cư trú của đồng bào. Theo đó, nhà được mường tượng như con “trâu thần”, bốn cột chính tượng trưng cho bốn chân, dui mè là xương sườn, nóc nhà là sống lưng... Tại một trong hai góc thuộc phần ngoài của nhà có một căn buồng nhỏ, nơi để thờ “hương hoả” được coi là linh thiêng nhất trong mỗi gia đình. Người Sán Chay thờ tổ tiên là chính, ngoài ra, họ còn thờ trời đất, thổ công, bà mụ, thần nông... phổ biến nhất là thờ Ngọc Hoàng, Táo quân.
Hiện nay, trang phục của đồng bào Sán Chay thường giống với người Kinh hoặc người Tày. Thường ngày, phụ nữ Sán Chay dùng chiếc dây đeo bao dao thay cho thắt lưng. Dịp lễ tết, hội hè, các cô gái thường thắt 2 đến 3 chiếc thắt lưng bằng lụa hay bằng nhiễu, với những màu sắc khác nhau. Trong gia đình người Sán Chay, người cha làm chủ nhà, tuy nhiên khi nhà trai cưới vợ cho con thì sau lễ cưới cô dâu lại về với cha mẹ đẻ, thỉnh thoảng mới về nhà chồng, cho đến khi mang thai mới về ở hẳn nhà chồng.
Bên cạnh đó, còn phải kể đến những sinh hoạt văn hoá, nghệ thuật dân gian lâu đời của đồng bào. Đó là kho tàng truyện cổ tích, thơ ca, hò vè phổ biến rộng rãi trong cộng đồng về các đề tài đấu tranh với thiên nhiên, lao động sản xuất, tình yêu đôi lứa, quan hệ xã hội và gia đình, thể hiện ước vọng có được cuộc sống ấm no, hạnh phúc, như chuyện “Bắt thiên lôi ăn thịt”, “Chàng mồ côi”, “Sự tích con ong mật”, “Chàng Tào An”, “Quả bầu”… Sình ca (Soóng cọ) là hình thức sinh hoạt phong phú, hấp dẫn nhất của người Sán Chay; các điệu múa của dân tộc bao gồm: Múa trống, múa xúc tép, múa chim gâu, múa đâm cá, múa thắp đèn... Nhạc cụ cũng phong phú gồm: Thanh la, não bạt, trống, chiêng, kèn…Vào ngày hội đình, hội xuân, Tết Nguyên đán, đồng bào lại cùng nhau vui chơi giải trí, có những trò diễn sôi nổi như: Đánh quay, trồng cây chuối, vặn rau cải, tung còn…
Ngoài ra, người Sán Chay còn có lễ hội cầu mùa rất đặc sắc, thường diễn ra vào các ngày từ mùng 4 đến 15 tháng Giêng âm lịch, là dịp để bà con ôn lại những sự tích xưa của họ tộc, vừa để cầu cho bản một năm mới làm ăn thịnh vượng. Ngay từ những ngày đầu tháng Giêng, không khí trong làng, bản trở lên náo nức, từ trẻ nhỏ đến người già ai cũng mong chờ đến ngày hội xuân. Sau phần tế lễ linh thiêng, trang trọng thì những hoạt động vui chơi chính của lễ hội được bắt đầu. Đặc biệt, trong lễ hội có điệu nhảy tắc xình, bắt nguồn từ những động tác trong lao động sản xuất và sinh hoạt hằng ngày như xúc tép, bắt cá, tra hạt, phát nương... Với các đạo cụ dân dã (khèn ống tre, vầu, nứa, trống tang sành (trống đất), trống lớn, trống con, chuông nhỏ, chiêng, chập cheng, thanh la, kèn tổ sâu, nhị, sáo), người dân có thể tạo nên âm nhạc cho múa với giai điệu rất vui nhộn mà lại rất dễ, ai cũng có thể tham gia...
Hy vọng “hồi sinh”
Tuy có nhiều giá trị văn hoá đặc sắc và quý giá như vậy nhưng điều đáng tiếc là phần lớn các di sản nay đã bị mai một, hầu như chỉ còn trong ký ức của số ít người già và đang có nguy cơ mất đi. Cùng với đó, các giá trị văn hoá mới cũng ảnh hưởng không nhỏ đến những lệ tục, nghi lễ, phong tục tập quán và đời sống hàng ngày của bà con hiện nay. Thể hiện rõ nhất là ở giới trẻ với xu hướng “hiện đại hoá” đã dần quên lãng đi những giá trị truyền thống của dân tộc nay bị coi là lạc hậu.
Vì vậy, Sở VH,TT&DL đã lập đề tài khoa học nhằm sưu tầm, nghiên cứu, gìn giữ để bảo tồn các giá trị này. Anh Nguyễn Trung Hà, Phó Phòng Nghiệp vụ Văn hoá, Sở VH,TT&DL, Chủ nhiệm đề tài chia sẻ: “Chúng tôi mong muốn được nghiên cứu, sưu tầm, phục dựng lại cả 3 hình thức sinh hoạt văn hoá dân gian của người Sán Chay là lễ hội cầu mùa, tục hát soóng cọ và đám cưới, đều là những di sản đang có nguy cơ bị mất hẳn. Nhưng do điều kiện kinh phí, bước đầu, dự án sẽ chỉ phục dựng tục hát Soóng cọ trong Ngày hội O pò được tổ chức vào ngày 16 tháng ba Âm lịch, hát trong lao động sản xuất, hát tết, hát trong đám cưới... Dự án sẽ không chỉ lưu giữ lại các giá trị văn hoá dân gian mà hy vọng từ đây, bà con sẽ thấy được vẻ đẹp văn hoá riêng của mình để thêm yêu quý, tự hào để tự bảo vệ và phát huy các giá trị ấy trong đời sống hôm nay...”
Phan Hằng
