Trong vòng 10 ngày đầu tháng 6 này, đoàn khảo sát di sản biển của Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á và Sở VH-TT&DL, Ban Quản lý Vịnh Hạ Long đã phối hợp tiến hành cuộc điều tra, khảo sát di sản biển Quảng Ninh tại vùng Vịnh Bái Tử Long. Mặc dù mới là triển khai bước đầu, nhưng kết quả đã phát hiện nhiều điều thú vị...
Cuộc điều tra di sản biển lần này tập trung vào ba nội dung chính. Trong đó, đoàn đã dùng thiết bị dò tìm sóng âm (eco sound) để rà quét bề mặt đáy biển. Thiết bị này có khả năng thu nhận được tín hiệu trong khoảng 60m sâu và rộng ở hai bên mạn tàu. Tuyến rà quét là hai luồng Kênh Đông cổ, chạy song song với huyện đảo Vân Đồn hiện nay và tuyến từ Cống Đông qua lạch Mang (xã Quan Lạn) lên đến Vũng Quýt. Sau khoảng 50 giờ rà quét, đoàn đã ghi nhận 23 điểm dị thường, chọn lọc và lặn kiểm tra 11 điểm, từ đó phát hiện một con tàu đắm ở điểm 085.
Việc điều tra phát hiện thêm các hang động tiền sử và bến cảng cổ trong vùng biển Bái Tử Long cũng có những điểm thú vị. Các hang động tiền sử có đặc trưng dễ nhận biết là các tầng trầm tích vỏ ốc suối nước ngọt (loài melania) hình thành trước khi biển ngập (trước 7.000 năm cách ngày nay). Lần này, đoàn đã điều tra 2 hang có dấu tích cư trú tiền sử là hang Bảy Ngừ và hang Đá Đen. Qua khảo sát cho thấy, trầm tích ốc suối ở hang Bảy Ngừ đã bị phá mất nhiều, tuy nhiên, các khối trầm tích rơi rớt ở vách bên trái cửa hang đi từ ngoài vào vẫn còn lại khá rõ rệt. Hang này chỉ cách mặt nước biển hiện tại chừng 3m. Khối trầm tích ốc nước ngọt ở hang Đá Đen còn lại nhiều hơn. Bề mặt cũ được một lớp nhũ bảo vệ nhưng phần dưới bị rơi rụng và nước cuốn trôi.
Với các bến cảng cổ có đặc trưng là mật độ tập trung các mảnh sành, sứ ở một vụng được che khuất và có nguồn nước ngọt. Qua khảo sát, bến cảng Đá Bạc và bến Chàng Ngọ (xã Quan Lạn) đều có niên đại từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 16. Bộ đồ gốm phát hiện tại đây rất giống với các bến cảng tại khu bãi cọc Yên Giang, miếu Vua Bà tại phường Yên Giang (TX Quảng Yên) và miếu Ông ở nguồn Tam Trĩ (Ba Chẽ). Tuy nhiên, phân bố mảnh sành sứ ở Bái Tử Long cho thấy đây là dạng cảng chợ nổi trên thuyền nhiều hơn là trên bờ như Tam Trĩ và Yên Giang. Đợt điều tra lần này, đoàn cũng xác minh các ngấn biển cổ trong vùng biển đảo Bái Tử Long. Để hiểu rõ diện tích bề mặt nước và độ sâu các vùng nước gắn với các sự kiện lịch sử, đoàn đặc biệt chú ý sưu tầm và phân tích các ngấn biển cổ còn lưu lại trên các chân đảo đá vôi trên vịnh Bái Tử Long. Qua đó, đoàn đã ghi nhận được 65 điểm có các ngấn biển cổ.
Theo đánh giá của đoàn, phương pháp rà quét bề mặt đáy vịnh bằng thiết bị eco sound khá đơn giản nhưng hiệu quả, cho phép phát hiện những dị thường nằm trên đáy vịnh, trong đó bao gồm những gò ụ tự nhiên (cát sỏi, đá), những kênh, rãnh, lòng sông, hồ, vực cổ, những chướng ngại nhân tạo (như tàu đắm chẳng hạn). Tuy nhiên, để thiết bị đạt hiệu quả cao cần có những con tàu được điều khiển bằng những thiết bị GIS tương ứng. Việc rà quét cũng chỉ có thể khẳng định được kết quả sau khi được các thợ lặn là dân khảo cổ dưới nước chuyên nghiệp kiểm định bằng quan sát trực tiếp, quay camera và lấy mẫu. Đoàn cũng cho rằng hoạt động khai thác nhuyễn thể nước ngọt ở các nguồn sông suối Bái Tử Long trước khi vịnh bị biển dâng ngập có thể diễn ra rất phổ biến và tàn tích thức ăn của người tiền sử để lại sẽ phát hiện được nhiều hơn nữa ở các hang động trong vùng. Tình hình các tụ điểm cảng chợ như Đá Bạc và Chàng Ngọ có thể còn phát hiện được nhiều hơn. Tuy nhiên, hiện tượng mộ gạch đầu Công nguyên ở vùng Đá Bạc và kiến trúc đá xây ở trên đỉnh Chàng Ngọ cho thấy sẽ có những cảng chợ được quản lý và kiểm soát chặt chẽ hơn những “chợ cóc” khác. Trong đó, Tam Trĩ (Ba Chẽ), Vân Đồn thời Lý - Trần là những cụm cảng được kiểm soát như vậy.
Bên cạnh đó, đợt điều tra, khảo sát lần này cũng còn những điều chưa đạt được như mong muốn. Đó là chưa tìm được những ngấn biển còn lưu giữ vật liệu vỏ hầu hà, giúp định tuổi theo phương pháp C14 và xác định nhiệt độ môi trường theo phương pháp O18. Các yếu tố văn hoá và tự nhiên của di sản biển vốn có quan hệ hữu cơ với nhau, vì vậy đoàn cũng sẽ lưu ý hơn đến việc bổ sung những thành viên di sản biển tự nhiên trong những đợt khảo sát lần sau.
Ngọc Mai
