Theo thống kê của Sở VH,TT,DL, Quảng Ninh hiện có khoảng gần 100 lễ hội truyền thống lớn nhỏ. Đây là kho di sản văn hoá vô giá, là nền tảng, là động lực để chúng ta phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, xây dựng Quảng Ninh trở thành một tỉnh công nghiệp, hiện đại.
“Quảng Ninh như một nước Việt Nam thu nhỏ” - Câu nói Thủ tướng Phạm Văn Đồng nhận xét về Quảng Ninh khi sinh thời, dường như cũng đúng cả dưới góc nhìn các lễ hội văn hoá truyền thống. Như trên đã nói, yếu tố đa vùng miền thể hiện rất rõ trong văn hoá phi vật thể của Quảng Ninh. So với các tỉnh ven biển như Hải Phòng, Nam Định, Thái Bình… lễ hội truyền thống của Quảng Ninh phong phú, đa dạng hơn; có miền núi như hội làng người Dao Thanh Y xã Bằng Cả (Hoành Bồ), lễ hội đình Lục Nà (Bình Liêu); miền biển có lễ hội truyền thống Vân Đồn, lễ hội Bạch Đằng (Quảng Yên); miền đồng bằng có lễ hội chùa Quỳnh Lâm, lễ hội đình làng Mễ Sơn (Đông Triều)…
Thời gian diễn ra mỗi lễ hội, phụ thuộc vào đặc thù của lễ hội đó. Đa phần các lễ hội diễn ra vào mùa xuân, đó là các lễ hội chùa, đền, miếu, hội làng. Tổ chức sớm nhất và cũng là một trong những lễ hội truyền thống quy mô nhất của tỉnh là lễ hội Tiên Công (mùng 7 tháng giêng). Không chỉ là dịp bày tỏ tri ân công đức tổ tiên đã có công quai đê, lấn biển lập nên vùng Hà Nam trù phú như ngày nay, cái toát lên giá trị của lễ hội Tiên Công chính là sự giáo dục chữ hiếu của thế hệ trẻ với người đi trước. Tiếp đó là một loạt các lễ hội đình, chùa diễn ra trong mùa xuân như hội đền Cửa Ông (Cẩm Phả), hội đền Cặp Tiên (Vân Đồn), hội chùa Lôi Âm (TP Hạ Long)… Trong đó, hội đền Cửa Ông (mùng 3-2 âm lịch) gần đây đã được các hãng lữ hành đưa vào tour Côn Sơn - Kiếp Bạc - Yên Tử - Cửa Ông nhằm đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của du khách thập phương. Những năm gần đây, lượng khách đến với các lễ hội truyền thống của Quảng Ninh ngày càng đông. Nguyên nhân là công tác quản lý lễ hội ngày càng đi vào nền nếp; các di tích được tu sửa, tôn tạo, giao thông thuận lợi hơn và nhu cầu tín ngưỡng của người dân ngày càng tăng. Đi lễ chùa, lễ đền đầu năm đã dần trở thành nếp của đại đa số người Việt Nam.
Với các lễ hội truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số trong tỉnh cũng hầu hết tổ chức trong những tháng mùa xuân. Có thể kể như Hội đình Làng Dạ của người Tày ở xã Thanh Lâm (Ba Chẽ, ngày 10-1 âm lịch), Hội làng của người Dao Thanh Y xã Bằng Cả (Hoành Bồ, 1-3 âm lịch), Hội hát tháng ba (hát Soóng Cọ) của người Sán Chỉ (Bình Liêu, 16-3 âm lịch)… Đáng chú ý là gần chục năm trở lại đây, một số lễ hội truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số đã được Sở VH,TT,DL phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức phục dựng lại sau nhiều năm mai một. Ngay lập tức, các lễ hội này đã tìm lại được vị trí của nó trong đời sống văn hoá tinh thần và được người dân địa phương hào hứng đón nhận. Đó là các lễ hội: Lễ hội đình Lục Nà của người Tày ở xã Lục Hồn (Bình Liêu, tổ chức 16-1 âm lịch), Ngày hội Văn hoá thể thao các dân tộc Sán Chỉ, Ngày hội văn hoá dân tộc Tày (Tiên Yên)… Dù lễ hội của mỗi dân tộc cách thức tổ chức khác nhau, ngôn ngữ khác nhau nhưng tựu chung đều là lễ hội cầu mùa, cầu cho một năm mới mưa thuận gió mùa, nhà nhà no ấm, người người mạnh khoẻ. Bên cạnh đó còn là nhu cầu giao lưu văn hoá của đồng bào các dân tộc, trước khi bước vào lao động sản xuất của năm mới. Thông qua các lễ hội truyền thống, nhiều nét văn hoá, trò chơi dân gian đặc trưng của đồng bào như đánh cầu chinh, thổi pí-lè (kèn lá dứa), đẩy gậy, đánh quay, thi gói bánh… đã được lưu giữ, bảo tồn cho các thế hệ mai sau.
Một minh chứng tiêu biểu cho yếu tố đa loại hình lễ hội truyền thống của Quảng Ninh đó là lễ rước lợn. Nếu như làng Hà Thạch, thị xã Phú Thọ (Phú Thọ) có lễ hội “săn” ông Cầu (lợn) vào mùng 5 Tết; làng Trà Xuyên, xã Khúc Xuyên, huyện Yên Phong (Bắc Ninh) có lễ hội rước “ông Ỉ” mùng 10-1 âm lịch; làng La Phù, huyện Hoài Đức (Hà Nội) có lễ hội rước “ông Ỉ” vào ngày 13-1 âm lịch… thì Quảng Ninh cũng có những lễ hội rước lợn không kém phần độc đáo. Đó là tục rước “Ông Voi” trong lễ hội đình Trà Cổ (Móng Cái) ngày 1-6 âm lịch, lễ rước “Ông Bồ” cúng tổ của làng Đồn Sơn, xã Yên Đức (Đông Triều) ngày 16-1 âm lịch. Đặc biệt, Trà Cổ không phải là vùng đồng bằng như các địa phương kia, mà ở một phường ven biển, tiếp giáp biên giới, chịu nhiều ảnh hưởng của văn hoá bên ngoài nhưng bao năm qua, lễ hội vẫn giữ được nguyên vẹn tính truyền thống của nó.
Những năm gần đây, kinh tế - xã hội của tỉnh phát triển. Cùng với sự quan tâm của bộ, ngành Trung ương, tỉnh, nhìn chung hầu hết các lễ hội truyền thống của Quảng Ninh đã được bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị. Nhiều lễ hội đã góp phần tăng nguồn thu ngân sách, tạo công ăn việc làm, thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển. Tuy nhiên, điều lớn nhất là thông qua các lễ hội đã góp phần củng cố, tăng cường mối đoàn kết gia đình, dòng họ, làng xã; khơi gợi, giáo dục các giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của dân tộc, nhất là giới trẻ. Nhất là trong giai đoạn hiện nay, chúng ta đang triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới nói riêng, trên con đường xây dựng Quảng Ninh thành tỉnh công nghiệp nói chung.
Trần Minh
