Nhiều năm trở lại đây, do sự tác động mạnh của quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở tỉnh Quảng Ninh, kho tàng di sản ca dao, dân ca vùng mỏ và vùng biển đang đứng trước nguy cơ bị mai một, thất truyền hoặc mất đi tính độc đáo. Chính vì vậy, đề tài “Nghiên cứu giá trị ca dao, dân ca vùng biển, vùng mỏ Quảng Ninh và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển” do Tiến sĩ Từ Thị Loan, Phó Viện trưởng Viện Văn hoá Nghệ thuật Việt Nam chủ nhiệm đã có ý nghĩa trong việc góp phần gìn giữ, bảo tồn những giá trị văn hoá tốt đẹp vốn có của vùng mỏ, vùng biển Quảng Ninh.
Theo đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu, ca dao, dân ca vùng mỏ, vùng biển Quảng Ninh là một dòng văn nghệ dân gian độc đáo có nhiều giá trị về mặt lịch sử, văn hoá, xã hội và nghệ thuật. Không chỉ mang tính đặc thù của giai cấp công nhân, phản ánh ý chí đấu tranh kiên cường của những người thợ mỏ, ca dao, dân ca vùng mỏ Quảng Ninh còn mang đậm chất biển, phản ánh rõ nét tâm hồn, tình cảm của người dân biển. Mặt khác, ca dao vùng mỏ, vùng biển có mối quan hệ mật thiết với các làn điệu trống quân, hát xoan, cò lả, hát xẩm, hát ru… của vùng đồng bằng Bắc Bộ; đồng thời là chất liệu để các nghệ nhân dân gian tạo thành những câu hát đối đáp, hát giao duyên với nhiều hình thức phong phú: Hát chèo đường, hát đúm, hát ví, hát véo, hát gái... Thời gian qua, công việc điều tra, sưu tầm ca dao, dân ca vùng mỏ, vùng biển Quảng Ninh đã có những thành tựu nhất định với một số ấn phẩm đáng quý. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu mới chỉ dừng lại ở mức sưu tầm, ghi chép các bài ca dao, dân ca và đa phần là của giai đoạn trước Cách mạng Tháng Tám. Thêm vào đó, mảng ca dao vùng biển và nhất là các loại hình dân ca ở vùng mỏ và vùng biển Quảng Ninh còn chưa được quan tâm đúng mức. Chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu phân tích những giá trị nội dung và nghệ thuật của ca dao, dân ca vùng mỏ, vùng biển Quảng Ninh, cũng như chưa có những khảo cứu mang tính lý luận và thực tiễn để có thể phân tích, lý giải vai trò và tác dụng của chúng trong đời sống đương đại.
Trong bối cảnh đó, đề tài “Nghiên cứu giá trị ca dao, dân ca vùng biển, vùng mỏ Quảng Ninh và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển” được triển khai thực hiện (thời gian thực hiện từ tháng 10-2010 đến hết năm 2011), với nguồn kinh phí trên 200 triệu đồng. Thực hiện đề tài, nhóm nghiên cứu đã trực tiếp phân tích, đánh giá hiện trạng di sản ca dao, dân ca vùng mỏ, vùng biển Quảng Ninh, làm rõ những nguyên nhân tác động đến sự mai một, thất truyền của một số loại hình ca dao, dân ca, đồng thời khảo sát xu hướng phục hồi, biến đổi của chúng hiện nay. Đặc biệt, thông qua những chuyên đề về tổng quan lịch sử nghiên cứu ca dao, dân ca vùng mỏ, vùng biển Quảng Ninh, những thành tựu đạt được và hạn chế hay một số kinh nghiệm nước ngoài về bảo tồn ca dao, dân ca truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hoá... nhóm nghiên cứu đã hệ thống hoá các quan điểm, lý thuyết, hướng tiếp cận vấn đề. Không chỉ vậy, nhóm nghiên cứu tiến hành tổ chức điều tra, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm tại 7 huyện, thị xã, thành phố có vùng mỏ, vùng biển, cụ thể là: Hạ Long, Móng Cái, Cẩm Phả, Quảng Yên, Đông Triều, Vân Đồn, Đầm Hà.
Bên cạnh đó, nhóm thực hiện đề tài cũng tổ chức phục dựng nhiều buổi sinh hoạt ca dao, dân ca trên biển tại làng chài Vông Viêng - Vịnh Hạ Long. Anh Phạm Nam Thanh, Ban Di sản Văn hoá, Viện Văn hoá Nghệ thuật Việt Nam cho biết: “Để phục dựng hình thức sinh hoạt ca dao, dân ca vùng mỏ, chúng tôi đã phải chọn lọc ra 5 nghệ nhân có kinh nghiệm, khả năng hát để có thể truyền dạy. Đây là những nghệ nhân đến từ CLB Hát Đúm Quảng Yên, Đoàn Chèo Quảng Ninh, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh. Ngoài ra, còn có sự tham gia của người dân làng chài với độ tuổi từ 15-60. Các nghệ nhân sau khi giúp người dân tại làng chài gợi nhớ, hệ thống lại những bài ca dao, dân ca vùng mỏ sẽ được tổ chức hát đối đáp trên biển. Hình thức này không chỉ gắn kết những con người yêu ca dao, dân ca vùng mỏ mà còn giúp cho những thế hệ trẻ, thanh thiếu niên làng chài học hỏi, kế thừa, phát huy những giá trị đó”.
Không chỉ dừng lại trong phạm vi nghiên cứu, đề tài thực sự đã mang lại những hiệu quả tích cực trong thực tiễn. Hy vọng, trong thời gian tới sẽ có nhiều hơn những đề tài nghiên cứu về văn học nghệ thuật, giúp những thế hệ trẻ hiểu, cảm nhận sâu sắc hơn những giá trị văn hoá truyền thống.
Lan Anh
