Đến với Hội làng Bằng Cả (xã Bằng Cả, Hoành Bồ), một trong những điều rất thú vị là được xem các thầy cúng thực hiện nghi lễ cầu an cho làng. Trong không khí yên ắng, các thầy lầm rầm khấn điều gì không rõ bên mâm lễ cúng... Kế bên đặt một nong nhỏ đựng vô số những thỏi vàng mã để sau một tuần cúng, các thầy lại nhặt đưa vào ngọn lửa làm chúng cháy bùng lên. Thấy tôi chăm chú xem, Thạc sĩ văn hoá Cao Đức Bình, người đã có những nghiên cứu khá kỹ lưỡng về văn hoá của người Dao Thanh Y nơi đây phân tích thêm: “Người Dao có nếp nghĩ rất dung dị, ngay cả trong các hoạt động tâm linh cũng vậy. Các thỏi vàng mã kia chỉ được gấp từ những tờ giấy bản rất bình thường thôi, có thể dùng vào nhiều việc khác nhau nhưng khi làm lễ cúng thì lại gấp thành vàng, bạc rất linh thiêng v.v..”
Qua tìm hiểu được biết, làm giấy bản vốn là nghề thủ công truyền thống của người Dao Thanh Y và một số đồng bào dân tộc thiểu số khác. Giấy này chủ yếu phục vụ cho hoạt động mang tính nghi lễ tâm linh trong các gia đình và cộng đồng như các ngày hội làng, lễ cấp sắc, lễ cúng trong ma chay, cưới hỏi... Các quyển sách cổ của người Dao cũng làm từ loại giấy này. Tuy nhiên, nghề làm giấy bản không chỉ ở Bằng Cả (Hoành Bồ) mà ở các địa phương khác trong tỉnh cũng dần bị mai một vì nhiều lý do. Như làng chuyên làm giấy bản truyền thống ở Hà Tràng Tây (Tiên Yên) xưa kia cả làng cùng làm nghề mà nay chỉ còn một vài gia đình giữ nghề nhưng cũng bị cạnh tranh mạnh mẽ bởi các loại giấy bản sản xuất từ Trung Quốc đưa sang.
Xác định đây là một vốn quý cần giữ gìn, phát huy, Dự án Bảo tồn Bản văn hoá Dao Thanh Y ở thôn Chín Gian do Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch thực hiện đã tiến hành các bước nhằm phục hồi lại nghề làm giấy bản truyền thống nơi đây. Tôi theo chân các cán bộ của Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch đến nhà ông Lý Văn Đồng thăm mô hình Dự án triển khai để chuyển giao nghề làm giấy bản ở Bằng Cả. Ông Đồng và ông Trần Văn Quân là hai người được chọn để làm nghề. Ông Đồng năm nay trên 50 tuổi nhưng nhanh nhẹn, khoẻ mạnh, thao tác các bước làm giấy bản đã khá thuần thục. Tuy vậy, chỉ tay vào chồng giấy bản xếp gọn đặt trong nhà, ông cười bảo: “Làm đã khá tốt rồi nhưng giấy thì vẫn còn dầy, tới đây tôi phải cố gắng cho giấy mỏng hơn nữa mới được...”.
Xếp giấy bản đặc trưng với màu vàng nâu đậm trông rất giản dị nhưng để làm được những tờ giấy này theo lối thủ công truyền thống không đơn giản. Ông Đồng cho biết, quy trình từ ngâm tre, nứa đến thành phẩm tờ giấy mất đến cả năm trời. Đầu tiên, tre, nứa chặt về ngâm dưới suối sau đó ủ với vôi đặc đến một thời gian nhất định thì đem ngâm tiếp vào nước cho sạch. Nguyên liệu ấy cho vào cối giã nát rồi ngâm tiếp vào bể. Sau đó, bột giấy được hớt vào khuôn, đổ ra thành tập dày rồi đem ép, phơi khô. Để đảm bảo nguyên liệu làm liên tục thì sau khi ngâm vào bể, các ông phải chuẩn bị tre, nứa để ngâm, ủ vôi nối tiếp cho mẻ sau đó... Nhìn bể ngâm khuấy bột giấy lên ngàu màu vàng đậm, thoảng mùi vôi nhưng ông Đồng cho biết không hề ảnh hưởng đến tay. Ông vẫn dùng tay không trực tiếp sục vào bể nguyên liệu hớt giấy vào khuôn, tờ giấy làm ra cũng chỉ có mùi giấy đặc trưng, không có mùi vôi.
Theo ông Hoàng Quốc Thái, Phó Giám đốc Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch, đầu tư ban đầu toàn bộ các vật dụng cho quy trình làm giấy tốn khoảng 50 triệu đồng từ xây bể, cối giã, đặt mua khuôn giấy, máy bơm đến mời người dạy truyền nghề nữa. Để thành nghề, ông Đồng và ông Quân phải ra Tiên Yên học nửa tháng, sau đó lại mời thầy về tận nhà dạy tiếp trong hàng tháng nữa. Với chủ trương không phổ biến rộng nghề làm giấy bản nên hiện cả xã Bằng Cả và khu vực lân cận chỉ có duy nhất mô hình làm giấy bản truyền thống này. Hiện cung chưa đủ cầu nên cho thu nhập khá cao lại dễ tiêu thụ. Ông Đồng cho biết là giấy làm ra đến đâu gần như bán hết đến đấy, các lễ tiết của người Dao khá nhiều nên các ông có thể làm quanh năm được, thuận nữa là không phải mang đi bán, mọi người có nhu cầu là đến tận nhà mua. Mỗi khi bắt tay vào việc, ông thường dành trọn cả ngày để làm thì được khoảng 1.000 tờ, mỗi tờ bán 500 đồng là thu về 500.000 rồi...
Như vậy là, với mô hình của ông Đồng, ông Quân, nghề làm giấy bản truyền thống ở Bằng Cả đã “sống lại”, góp phần bảo tồn bền vững một vốn quý về văn hoá của người Dao Thanh Y.
Ngọc Mai
