Ở đất Hòn Gai xưa, từ cái cổng vòm kiên cố và trụ sở Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ (gọi tắt tiếng Pháp là SFCT) bên dòng Cửa Lục đến những ngôi biệt thự đều mang dấu ấn kiến trúc kiểu Pháp.
Ai đã từng gắn bó với vùng mỏ Hòn Gai, mỗi khi đi theo con đường độc đạo ra bến phà Bãi Cháy thì đều biết có một cái cổng kiểu vòm cuốn cổ kính cạnh gốc cây quéo già đã trải qua hơn trăm năm rồi. Cái cổng đó đã chứng kiến cảnh những tên chủ mỏ Pháp cuối cùng rời khỏi Việt Nam sau Chiến thắng Điện Biên Phủ 1954. Sau đó, nơi đây được chọn làm cổng trụ sở của Xí nghiệp Than quốc doanh Hòn Gai năm 1955, tiền thân của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam ngày nay. Đây là chứng nhân của niềm vui chiến thắng của dân tộc thoát khỏi ách nô lệ 80 năm của thực dân Pháp, là chứng nhân của lịch sử ngành khai thác than ở Vùng mỏ Quảng Ninh. Dấu vết kiến trúc của người Pháp để lại ở Hòn Gai đã minh chứng về những thăng trầm của vùng đất và con người nơi đây.
Cái cổng ấy từng là nỗi khiếp sợ của những người cu-li mỏ đầu thế kỷ XX khi phía sau nó là những ông “chủ mỏ” với đòn roi và hình phạt, với bóc lột. Và cũng là một xã hội xa hoa của chủ mỏ thu nhỏ xa vời, đối lập với đời sống đen tối của những người phu mỏ thời ấy. Theo các cụ cao niên, toà nhà hai tầng làm Trụ sở Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ thời ấy là một dãy nhà mà bất kỳ người dân thường nào cũng chả dám bén mảng tới. Một phần nó là nơi làm việc của các chủ mỏ, phần còn lại là “phòng nhì” của mật thám Pháp khi bắt được những cán bộ Việt Minh chống lại chính sách bóc lột hà khắc của chúng. Phía sau dãy nhà hai tầng dài rộng mênh mông ấy, trên con đường ven núi dẫn ra phía bến phà có một nhà của Phòng nhì Pháp thông với đường hầm để sau khi tra khảo cán bộ Việt Minh, bọn mật thám sẽ đưa xuống giam cầm. Di tích nhà giam của thực dân Pháp nay chỉ còn là một tấm biển nhỏ trên tường đá rêu phong cuối con đường Lê Thánh Tông gần ra bến phà cũ. Cái cửa nhà giam vẫn còn ghi lại chứng tích một thời đau thương của Vùng mỏ.
Xung quanh khu nhà hai tầng của chủ mỏ ngày xưa, hiện nay vẫn là nơi làm việc của cán bộ nhân viên Trung tâm Điều hành sản xuất Than tại Quảng Ninh, thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam. Theo một số nhân chứng thì Trụ sở của SFCT được người Pháp xây dựng khá rộng rãi và kiên cố. Cả khoảng sân rộng chỉ trồng cỏ và lối đi vào là những con đường rải sỏi. Phía sau dãy nhà hai tầng đó được bao quanh bởi bức tường trình bằng xỉ than chắc chắn. Họ trồng lên đó loại cây găng gai, thân quấn chặt vào nhau, tạo thành bờ rào kiên cố và chắc chắn. Phía trước dãy nhà hai tầng nhìn ra biển được kết nối bằng các cột trụ được níu lại bằng những dây xích sắt to, chắc chắn. Cái cổng vòm ngày xưa có hai cánh cổng sắt khép kín, bên phải cổng có làm bậc cho đám lính “com-măng-đô” lên nóc cổng
để quan sát tứ phương làm nhiệm vụ bảo vệ trụ sở SFCT. Nếu chỉ tính từ khi Công ty Pháp mỏ than Bắc kỳ ra đời năm 1888 thì cái cổng ấy cũng đã qua hơn một thế kỷ. Cái cổng, ngôi nhà hai tầng giờ vẫn hoạt động tốt, là những di sản vật thể vô cùng quý giá của Hòn Gai xưa và Hạ Long nay. Xung quanh khu nhà hai tầng của chủ mỏ Pháp còn có nhiều biệt thự của các chủ mỏ Pháp, của cán bộ chủ chốt Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ. Người Pháp còn xây một nhà thờ nhỏ gọi là nhà thờ Con Gà phục vụ cho mục đích tín ngưỡng. Hiện tại, nhà thờ Con Gà đã biến mất chỉ còn trong ký ức của những người Hòn Gai xưa. Một số biệt thự của chủ mỏ Pháp hiện còn ở phía sau Trung tâm Điều hành sản xuất than tại Quảng Ninh thuộc quản lý của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam. Hầu hết số này đã xuống cấp nghiêm trọng, chỉ còn lại toà nhà mà cơ quan Liên đoàn Lao động tỉnh Quảng Ninh hiện đang làm việc còn khá tốt, được xây dựng năm 1896, đến nay cũng đã hơn 100 năm.
Từ góc độ của người đi tìm di sản, tôi thấy những biệt thự đó là một nét đẹp văn hoá từ phương Tây mang đến, là điểm nhấn cho phố mỏ Hòn Gai xưa. Chúng ta có thể góp phần gìn giữ những di sản vật thể và phi vật thể của vùng đất đã ghi dấu ấn lịch sử, thấm đẫm bài ca hào hùng của dân tộc trong đêm đen nô lệ bị áp bức bóc lột của thực dân Pháp.
Nhà văn Vũ Thảo Ngọc
