Vùng đảo Hà Nam (TX Quảng Yên) những ngày đầu xuân tràn ngập không khí lễ hội; trong đó Lễ hội Tiên Công được coi là lễ hội lớn nhất và ý nghĩa nhất...
Ngay từ trong năm, nội thất, ngoại thất khu vực Miếu Tiên Công đã được các CLB Thể dục dưỡng sinh xã Cẩm La và học sinh Trường THPT Minh Hà quét dọn vệ sinh sạch sẽ. Ban quản lý Miếu cũng đã cho sửa sang hệ thống điện chiếu sáng rất chu đáo, cẩn thận. Từ trong năm, sân miếu đã được thảm bê tông hơn 1.000m2, tạo nên một quảng trường rộng, đủ sức chứa hàng nghìn người của hàng chục đám rước và khách thập phương về tham dự Lễ hội. Ông Dương Văn Thanh, Chủ tịch UBND xã Cẩm La, cho biết: -Lễ hội Tiên Công năm nay có ý nghĩa đặc biệt chào mừng kỷ niệm 50 năm thành lập tỉnh Quảng Ninh (1963-2013). Từ trước Tết, chúng tôi đã cho phát hành các tờ rơi, áp phích quảng bá Lễ hội, mua sắm thiết bị loa máy v.v.. Đặc biệt năm nay có nhiều con cháu của các cụ làm việc ở các nơi xa xôi trong nước và nước ngoài, như Nhật Bản, Mỹ, Ca na đa… cũng dành thời gian về quê ăn Tết, rước các cụ lên Miếu Tiên Công.
Trung tâm Lễ hội là khu sân Miếu Tiên Công ngày mồng 5 tháng Giêng, hai đoàn tế nam và tế nữ xã Cẩm La tế khai hội. Năm nay có nhiều đoàn rước, trong đó có 2 đoàn rước lớn tập thể các cụ Thượng của phường Yên Hải và họ Vũ phường Phong Cốc, mang về Lễ hội nhiều sắc màu rực rỡ. Ngay từ ngày khai hội, nhiều đoàn ở xa, từ TP Hạ Long, Móng Cái, Sông Khoai, Hà An v.v.. đã đưa lễ và các cụ Thượng trẩy về Miếu Tiên Công. Con cháu rước võng các cụ Thọ cùng những mâm lễ vật, những bức đại tự đỏ chói lấp lánh chữ vàng đi giữa tiếng reo cười tưng bừng, náo nhiệt. Các phần tế lễ, dâng hương, các phần hội truyền thống với các chương trình văn nghệ, đu xuân, đánh vật, trò đắp đê lấn biển, chọi gà, tổ tôm điếm, hát đúm... tiếp tục được khôi phục khai diễn.
Nhưng vui nhất có lẽ là con cháu của các gia đình có cha mẹ, ông bà đạt tuổi 80, 90 hoặc 100… Mọi người háo hức chuẩn bị từ trong tháng Chạp. Nhà cửa các gia đình được căng phông dựng rạp, trang hoàng, bày biện nghi lễ, đèn sáng hoa tươi chuẩn bị đón tiếp khách gần xa. Buổi sáng ngày mùng 5 Tết trở đi đường thôn tấp nập các đoàn đội lễ đầy ắp phẩm vật, hoa quả đến dâng mừng, chúc tụng.
Lễ mừng thọ tại gia đình diễn ra rất long trọng, thiêng liêng. Cụ già đạt tuổi 80 mặc áo gấm đỏ hoặc xanh thêu chữ Thọ, được “đăng quang” lên ghế Thọ trải nệm hoa ngồi cạnh hương án. Theo phong tục, từ ngày này, dù trong họ có cụ chỉ thuộc hàng dưới chăng nữa cũng đều được phong gọi là “Cụ Thượng” một cách cung kính. Trên hương án, giữa bày một mâm ngũ quả lớn kết thành hình con Long Mã rất đẹp và uy nghi. Long Mã là hình tượng con vật đầu rồng mình ngựa, tượng trưng cho sức mạnh, ý chí của người vùng biển khát vọng chế ngự thiên nhiên, vững vàng trong nắng mưa, gió bão. Ngoài ra, không thể thiếu cành đào gốc to, đầy nụ hoa và chậu cây thiên tuế, tượng trưng cho sự sinh sôi, đông đúc con cháu, trường tồn, trường thọ. Câu đối đỏ, trướng thơ mừng v.v.. treo la liệt hai bên cùng đèn nến sáng lung linh, lấp lánh… Ai nấy tay bắt mặt mừng, thật là cảm động. Sau đó mọi người cùng dự tiệc mừng thọ với Cụ Thượng và gia đình. Chí ít cũng phải nhận một chén rượu lấy lộc, lấy may đầu xuân!
Lễ mừng thọ sôi động tới gần nửa đêm mới vãn. Người đến mừng thay nhau đọc trướng, ngâm thơ, hát dân ca... ca ngợi quê hương, đất nước, công đức Tiên Công, ca ngợi tinh thần lao động, đạo đức của cụ Thượng cùng gia cảnh đề huề, tốt đẹp. Trước đây, đến chúc thọ, con cháu đốt pháo liên hồi mừng từ đầu ngõ. Khói lan mờ mịt, xác giấy đỏ ngập lối đi. Bây giờ, pháo nổ giòn giã trong băng phát ra loa thùng. Đất trời, cảnh vật, lòng người hoà quyện, tràn ngập niềm vui.
Ngày mùng 5, mùng 6, các đồng chí lãnh đạo Thị uỷ, HĐND, UBND, MTTQ và các cơ quan đoàn thể của TX Quảng Yên về dâng hương tưởng niệm các vị Tiên Công và tham gia Lễ hội. Đêm mùng 6, nhà văn hoá thị xã, đội văn nghệ xã Cẩm La tổ chức đêm thơ, chiếu chèo, hát múa rộn ràng. Người các nơi đổ về đông chật, vừa vào bái đường dâng lễ vừa xem chiếu chèo. Ngày trước, các ả đào, cô đồng ngồi hát chầu văn, hát chèo đò; đây đó trai gái các làng hát đúm, cầm cổ tay nhau đối đáp suốt đêm. Trai tài gái sắc được dịp gặp gỡ nhau, nhiều cặp đã nên duyên. Những dịp lễ hội gần đây, nhiều ông bà sáu, bảy mươi tuổi vẫn đến hát đúm nhớ lại thời xuân sắc…
Sau những ngày mưa phùn dầm dề cùng gió bắc lạnh giá, sáng mùng 7 trời hửng ấm. Đường làng khô ráo. Các ngả đường làng quê vùng “tứ xã” tưng bừng vào hội chính. Các đoàn rước từ các làng ổn định nghi thức đội hình từ tinh mơ bắt đầu chuyển động theo nhịp trống khẩu và tiếng trống múa kỳ lân dồn dập, thôi thúc. Đội nữ tân rước cờ, rước bát biểu, đồ tế khí cổ… bước hai hàng dọc nghiêm trang theo nhịp trống khẩu. Tiếp theo là các mâm lễ vật đủ sắc màu. Lễ gồm các mâm hoa quả, trầu cau, bánh dày, bánh dẻo, rượu hồng, thủ lợn… ánh lên đầy vẻ phồn thực. Phường nhạc bát âm tấu réo rắt, ngân nga. Khói trầm toả thơm nghi ngút, vấn vít quanh mô hình chữ Thọ được tô vẽ vàng son. Bộ võng đào có Cụ Thượng ngả lưng thanh thản. Võng do 2 tráng đinh khăn xếp áo the khênh rước bằng đòn sơn tạc đầu rồng bước chậm từng nhịp một. Người cầm lọng xanh che võng vừa đi vừa xoay lọng rất khéo. Có nhiều Cụ Thượng khoẻ mạnh đi bộ giữa bầy con cháu ôm hoa tháp tùng. Có những cặp song Thọ, cụ ông nắm tay cụ bà ung dung như thuở còn xuân, khiến cả hội nhìn theo tấm tắc. Hai cụ bà Bùi Thị Đáng và Lê Thị Sánh là dâu họ Vũ Phong Cốc đạt thọ 100 tuổi, gặp nhau trong đám rước vừa nói vừa lau khoé mắt vì quá xúc động: -Nhờ đức ấm tổ tiên, chị em mình được sống đến ngày nay là sung sướng lắm, chả có phúc nào bằng! Cụ Bùi Thị Đáng gốc Phong Hải, ngụ tại TP Hạ Long được con cháu đưa về ăn tết, tham gia vào đoàn rước của họ đi bộ giữa con cháu dẻo dai. Hai cụ đều còn khoẻ mạnh, mắt sáng tinh thông và nói năng rất hoạt bát.
Mùa xuân Quý Tỵ 2013, các cụ đạt thọ 80, 90, 100 tuổi ở các phường xã vùng Hà Nam có hơn 200 cụ thì riêng vùng “Tứ xã” Phong Cốc, Cẩm La, Phong Hải, Yên Đông… có 121 cụ. Thọ tuổi 90 có 19 cụ và tuổi 100 có 5 cụ bà... Làng Yên Đông phường Yên Hải có 3 cụ tuổi 90; có 34 cụ tuổi 80, (trong đó 21 cụ bà, 13 cụ ông), có 1 cặp hai cụ song thọ 80... Xã Cẩm La có 17 cụ thọ 80 (trong đó có 10 cụ bà, 7 cụ ông); có 2 cụ là chị em ruột, cụ chị 100 tuổi và cụ em 90 tuổi; bà Lê Thị Hót là cháu gái gọi 2 cụ bằng cô ruột cũng đạt thọ 80.
Sau lễ rước, các Cụ Thượng kế bước vào Miếu đường bái lạy Tiên Công. Các ông văn trịnh trọng đọc bài văn tế tạ ơn công đức 17 vị Tiên Công, cầu “nhân khang vật thịnh”, ruộng đồng “phong đăng hoả cốc”, “Quốc thái dân an”. Phần lễ hết nửa buổi sáng thì đến phần hội. Lệ cổ có trò đánh vật mở đầu: bầu hai Cụ Thượng còn khoẻ mạnh đánh vật tượng trưng, rồi mỗi cụ vác một hòn đất đã xẻ sẵn đắp vào nền Miếu (thể hiện truyền thống đắp đê lấn biển). Từ ngày đó các làng xã mới được động thổ, đào móng làm nhà, ra quân làm thuỷ lợi… Tục này nhiều năm bị quên lãng, năm nay đã được khôi phục trong Lễ hội. Trên sân lễ hội còn diễn ra nhiều trò chơi khác như đu xuân, đánh vật, chọi gà, đánh tổ tôm điếm, cờ người, hát đúm… Từng tốp con trai con gái bịn rịn, chỉ muốn hội kéo dài.
Dân gian kể rằng: Ngày xưa, mỗi độ xuân về, khôn nguôi nhớ chốn kinh thành, nhớ những hội hè, đình đám... nên các cụ ta đã vời các bô lão tuổi tác cao nhất trong làng xã trộm đóng y phục giống như đức vua ngồi lên võng đào, kiệu rồng để con cháu xúm lại nghinh rước lên Miếu đường và bày soạn vật phẩm tế lễ. Không khí diễn ra như thể ở triều đình, cũng hai bên “bát biểu”, lọng che, cũng phường nhạc bát âm, trống khẩu cầm nhịp, cũng hát xướng ca ngâm... Dần dà, đã hình thành một Lễ hội Rước Người.
Truy ơn công đức người xưa khai cương lập ấp, Lễ hội Tiên Công chính là “Lễ hội Rước Người” đề cao truyền thống “kính lão đắc thọ”. Rước Người tuổi hạc tạ ơn trời đất, tổ tiên, nhưng cũng là sự hãnh diện trước họ hàng, làng tổng rằng dòng họ tôi, gia đình tôi đã được phúc ấm!
Lễ hội Tiên Công là khát vọng tuổi Người của người dân Hà Nam, là dấu ấn “Thiên tước”, là tấm “Huân chương của Trời” ban cho. Không phải nhà nào cũng có được. Nó là kết quả một đời người, là đỉnh cao của lòng hiếu thảo và còn là giá trị trường tồn của phong tục, của văn hoá, tâm hồn các cư dân vùng đất Hà Nam…
Dương Phượng Toại
