Huyện Bình Liêu có nhiều dân tộc cùng sinh sống với những nét sinh hoạt văn hóa khá độc đáo. Trong đó, tôi rất ấn tượng với lễ rửa mặt của người Tày ở đây bởi nó là đặc trưng của Bình Liêu trong khi người Tày ở các khu vực khác như Cao Bằng, Bắc Kạn đều không có phong tục này.
Tôi được giới thiệu đến nhà cụ Loan Thị Sin (83 tuổi) ở thôn Trang Chiếm, xã Tình Húc để tìm hiểu phong tục này. Theo như lời cụ thì tục lệ này bắt đầu từ khi nào không rõ, chỉ nghe kể lại rằng từ thời người dân đến đây khai hoang lập nghiệp, kinh tế còn khó khăn, cái ăn, cái mặc còn là nỗi lo thường trực hàng ngày thì tục này đã có rồi. Người Tày ở Bình Liêu là dân tộc chiếm đa số so với dân tộc khác (58,8%), trong cuộc sống luôn đề cao tình cảm, nhất là tình cảm gia đình, anh em họ hàng luôn yêu thương đùm bọc giúp đỡ nhau, công việc của một nhà là công việc của cả họ. Mục đích của tục lệ này vừa là để giới thiệu thứ tự bà con họ hàng bên nhà chồng với cô dâu và họ hàng nhà trai nhận thành viên mới trong gia đình, dòng tộc, vừa để anh em trong dòng tộc thắm tình đoàn kết hơn, chia sẻ niềm vui, cũng như khó khăn với đôi vợ chồng mới cưới, qua đó gia đình và dòng họ giúp đỡ, hỗ trợ một số tiền nhỏ làm vốn để vợ chồng trẻ làm ăn về sau...
Lễ rửa mặt diễn ra sau bữa cơm chính. Trong bữa tiệc cưới, cô dâu, chú rể và bố mẹ chồng đến từng bàn những người họ hàng bên nhà chồng mời rượu và mời ở lại làm lễ rửa mặt. Vật dụng trong lễ rửa mặt do nhà gái chuẩn bị: Một chậu đồng, một vòng bạc và số khăn mặt gấp để trong chậu tương đương với số người họ hàng bên nhà chồng (việc này được nhà chồng báo trước). Cô dâu bê một chiếc chậu mới, trong chậu đặt những chiếc khăn mặt gấp theo chiều dọc trải trên một chiếc chậu đồng, trong chậu có một chiếc vòng tay bằng bạc. Họ hàng nhà trai lần lượt theo thứ bậc từ cao xuống thấp tiến hành lễ rửa mặt. Đầu tiên là bố mẹ chồng, sau là các cụ, ông, bà, bác, cô, dì, chú, thím, anh, chị... Cha mẹ chồng ngồi bên cạnh giới thiệu với con dâu những người trong dòng họ, sau đó họ hàng ra nhận khăn mặt tượng trưng và chúc cô dâu, chú rể những lời tốt đẹp, thả tiền (số tiền tùy tâm) vào chậu và lấy khăn mặt. Những người tham gia lễ rửa mặt nếu còn đủ vợ chồng thì sẽ lấy một đôi khăn mặt, nhưng nếu chỉ còn vợ hoặc chồng thì lấy một chiếc mang về, những người chưa có vợ, chồng thì không tham gia vào lễ này. Tục lệ này chỉ làm ở bên nhà trai và các cô gái bất kể là dân tộc nào khi bước chân về làm dâu của dân tộc Tày đều trải qua nghi lễ này.
Trước kia, khi kinh thế thị trường chưa phát triển thì người ta mang theo những vật dụng có thể sử dụng được để tặng cô dâu, chú rể, người thì tặng chăn, người thì tặng nồi, chậu... để cặp vợ chồng trẻ chuẩn bị cho một cuộc sống mới. Ngày nay, kinh tế phát triển hơn thì đa số mọi người bỏ tiền vào chậu để vợ chồng trẻ lấy vốn làm ăn. Có người bỏ vào 50 nghìn đồng và lấy một đôi khăn nhưng có người bỏ 500 nghìn đồng lấy một chiếc khăn, tùy thuộc vào kinh tế của từng gia đình.
Anh Vi Ngọc Nhất, Phó Trưởng Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Bình Liêu chia sẻ: Lễ rửa mặt trong đám cưới là một phong tục tốt đẹp và sâu sắc của người Tày rất cần được bảo tồn và phát huy. Hiện nay, trong các lễ cưới của người Tày, mặc dù có nhiều nghi lễ đã được thay đổi phù hợp với phong cách hiện đại, nhưng lễ rửa mặt vẫn được các gia đình tiến hành như một nét truyền thống riêng.
Nguyễn Thảo (CTV)
