Trong nhiều lễ hội dân gian ở các địa phương, thuộc khu vực Đồng bằng sông Hồng, thường thấy có một nghi lễ khá giống nhau; ấy là lễ rước lợn, được gọi một cách kính cẩn là “Ông Bồ”... Tục lệ này xuất phát từ truyền thống sản xuất nông nghiệp, mang đậm bản sắc văn hóa của người nông dân làm nông nghiệp...
Ở Quảng Ninh, lễ rước “Ông Bồ” có trong khá nhiều lễ hội ở các địa phương, như Trà Cổ (thành phố Móng Cái), Yên Đức (huyện Đông Triều) v.v.. Khác với ở Trà Cổ lễ rước “Ông Bồ” diễn ra vào dịp mùa hè (ngày 30-5 và 1-6 âm lịch) thì ở thôn Đồn Sơn (xã Yên Đức, Đông Triều) nó được tổ chức vào dịp cúng Tổ sáng ngày 16 tháng Giêng. Ngày này, các thế hệ con, cháu của 8 dòng họ gốc làng Đồn Sơn cùng tưởng nhớ và tri ân công lao của 8 vị thuỷ tổ hàng trăm năm trước đã đến vùng đất bãi ven sông này khai dân, lập làng và đến ngày hôm nay phát triển thành xã Yên Đức trù phú. Đó cũng là dịp sum họp đầm ấm của nhân dân trong xã những ngày đầu xuân mới. Lợn “Ông Bồ” ngày nay được rước vào cúng Tổ phải là con lợn béo, khoẻ, có trọng lượng từ 70kg trở lên, được nuôi từ đầu năm. Theo các bậc cao niên trong xã Yên Đức nói thì trước đây “Ông Bồ” phải do một thiếu nữ 18 tuổi được làng cử ra chăm nuôi từ đầu năm. Cô gái này được làng giao cho 3 sào ruộng để cấy lúa nuôi “Ông Bồ”. “Ông Bồ” chỉ được cho ăn cơm và cám gạo, hàng ngày đều phải tắm rửa sạch sẽ... Bây giờ, lệ này không còn, thay vào đó, mỗi năm thôn lại cử một dòng họ luân phiên chăm nuôi “Ông Bồ” để chuẩn bị lễ cúng Tổ đầu năm…
Chuẩn bị vào lễ cúng Tổ, từ chiều hôm trước, sáng ngày 16, lợn “Ông Bồ” được cạo sạch lông và mổ phanh ra, đặt lên chiếc kiệu hoa, cho xoãi cả 4 chân, lấy 2 lá mỡ to, dày phủ kín lên lưng và phủ tiếp giấy đỏ; phía trên kiệu che lọng đỏ. Đến khoảng 8 giờ sáng thì đoàn rước kiệu “Ông Bồ” được 4 thanh niên trẻ, khoẻ trong làng khênh lên cùng kiệu mâm xôi, hoa quả “đoàn kết” của 8 họ. Tất cả cùng xuất phát với đội tế và nhân dân đi từ nhà văn hoá thôn, qua chùa Cảnh Huống để vào nhà thờ 8 vị thuỷ tổ làng Đồn Sơn. Sau khi làm thủ tục đặt lễ lên bàn thờ, 12 cụ cao niên trong đội tế trang nghiêm cung kính cùng hành lễ…
| Lễ hội rước lợn “Ông Bồ” ngày nay nét đẹp văn hóa ở nhiều làng quê Đồng bằng Bắc bộ, phản ánh nhu cầu đời sống tâm linh, ước vọng và mong mỏi một cuộc sống phồn thịnh no đủ của nhân dân... |
Cũng vào đầu năm mới, ở Hải Phòng, theo truyền thống ở thôn Xuân La, xã Thanh Sơn (huyện Kiến Thụy), lễ rước lợn “Ông Bồ” ở đây có từ cách đây khoảng hơn 200 năm. Trước đây, lễ hội diễn ra từ mùng 4 đến mùng 8 tháng Giêng, còn ngày nay gói gọn trong hai ngày, mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng. Để chuẩn bị “Ông Bồ” cho 2 ngày lễ hội đầu năm, ngay từ tháng 10 âm lịch, các bậc cao niên trong làng và ban tổ chức lễ hội đã phải đi khắp làng để tìm và chọn gia đình nuôi “Ông Bồ”. Tiêu chuẩn để trở thành lợn “Ông Bồ” là phải to, khỏe, có dáng và đạt đến ngưỡng 100kg. “Ông Bồ” được chăm sóc rất cẩn thận, cho ăn, uống và tắm rửa hàng ngày. Rằm và mùng một thì phải nấu xôi cho “Ông Bồ” ăn. Gia đình nào được đặt nuôi “Ông Bồ” thì đó là niềm vinh hạnh cho gia đình và cả dòng họ ấy. Lễ hội rước “Ông Bồ” ở thôn Xuân La chia thành 2 phần: Phần lễ diễn ra trong ngày mùng 5. “Ông Bồ” sau khi cạo sạch lông và mổ ra, được đưa vào trong đình làng để cúng tế. Sau lễ tế, “Ông Bồ” được đặt nằm xoãi trên kiệu, giấy điều trang trí, còn có mâm ngũ quả, mâm xôi đầy ắp. Khiêng kiệu “Ông Bồ” là sáu thanh niên trai trẻ trong làng. Tiếng chiêng trống rộn ràng, tiếng nói cười râm ran của nhân dân đi xem rước lễ đã tạo nên một không khí lễ hội vui tươi, đậm đà bản sắc dân tộc. “Ông Bồ” được rước đi xung quanh làng và cuối cùng được đưa trở lại đình để cúng tế trong vòng hai giờ đồng hồ, sau đó thì dân làng được “thụ lộc”, tức là chế biến thịt “Ông Bồ” thành các món chuẩn bị cỗ cho ngày hôm sau. Mùng 6 là thời điểm diễn ra phần hội, các hoạt động như đánh cờ người, đấu vật, kéo co, chọi gà, tổ tôm và đá bóng diễn ra sôi nổi, hào hứng. Các xóm, các họ tộc thi đấu với nhau rất sôi nổi…
Ở Kiến Thụy, không chỉ có xã Thanh Sơn mà ở xã Tân Trào cũng có lễ rước “Ông Bồ” của làng Kỳ Sơn (diễn ra vào ngày mồng 10 tháng Giêng), nhưng ở đây lại kết hợp với lễ rước bánh giầy. Theo lệ làng, gia đình nào sinh con trai phải gánh tế đám thì người ấy có nhiệm vụ nuôi một con lợn to. Lợn nuôi nhiều hay ít là do làng quyết và đều có treo giải tùy theo trọng lượng lợn. Từ 23 tháng Chạp, “Ông Bồ” đã được thường xuyên tắm rửa sạch sẽ cho trơn lông, đỏ da và bắt đầu được gọi là “Ông Bồ”, cho ăn cơm gạo ngon và chuối, thậm chí tối phải mắc màn cho “Ông Bồ” nằm để không bị muỗi đốt. Suốt quá trình chăm nuôi để đủ điều kiện làm lợn “Ông Bồ”, chủ nuôi phải tránh để lợn gặp người lạ, cho ăn uống theo chế độ đặc biệt để có hình dáng đẹp và có cân nặng từ 150kg trở lên…
Ngoài ra còn ở huyện Hoài Đức (Hà Tây xưa), cứ đến đêm 13 tháng Giêng, người dân ở 10 xóm của xã La Phù lại nô nức tổ chức lễ rước các “Ông Lợn” (không gọi là Ông Bồ) ra đình để tế Thành hoàng làng. Tục rước lợn nơi đây bắt nguồn từ việc khao quân của Đức thánh Tam Lang Đại vương, một lạc tướng thời Hùng Vương, có công đánh giặc Thục. Mỗi khi Đức thánh tập hợp quân sĩ đánh giặc, người dân thường thổi xôi, thịt lợn để khao quân…
Khi ánh điện, những chiếc đèn lồng, đèn nháy trang trí khắp đường làng, ngõ xóm đồng loạt sáng là lúc các xóm nhộn nhịp rước kiệu “Ông Lợn” ra đình, xóm nào được vào cúng sẽ đi trước. Một đội rước được sắp xếp đi đầu là hai lá cờ đại, sau là đội nhạc kèn, múa lân. Tiếp theo là bàn thờ bày đèn, hoa, mâm ngũ quả, chè oản và đỉnh hương trầm nghi ngút cùng quả xôi. Kiệu của “Ông Lợn” được khênh bởi những thanh niên trai tráng của làng đi cuối cùng. Khoảng 18 giờ, lễ rước bắt đầu, sau đó là lễ tế diễn ra từ 23 giờ ngày 13 cho đến 2 giờ sáng ngày 14. Sáng ngày 14, trước sự đông đủ của bà con ở sân đình, các cụ bô lão sẽ công bố điểm thi xem lợn của xóm nào đẹp và có thưởng. Sau đó, từng xóm lại khiêng lợn về, xẻ thịt chia phần cho từng hộ trong xóm…
Có thể nói, Lễ hội rước lợn “Ông Bồ” ngày nay nét đẹp văn hóa ở nhiều làng quê Đồng bằng Bắc bộ, phản ánh nhu cầu đời sống tâm linh, ước vọng và mong mỏi một cuộc sống phồn thịnh no đủ của nhân dân. Những nét đẹp văn hóa độc đáo này của hội làng nếu được các nhà làm du lịch đưa vào các chương trình du lịch ở miền quê sẽ góp phần tạo thêm sự hấp dẫn, thu hút nhiều hơn khách du lịch, nhất là với khách nước ngoài…
Nguyễn Xuân (CTV)
