Gần nửa thế kỷ trước, Liên bang Xô - viết đã giúp Việt Nam thiết kế, xây dựng 2 Nhà máy cơ khí tại TX Cẩm Phả để đáp ứng yêu cầu sản xuất của ngành Than (chủ yếu là bảo dưỡng, sửa chữa thiết bị, máy móc). Đó là Nhà máy Cơ khí Trung tâm (nay là Công ty Chế tạo máy - TKV) và Nhà máy Cơ khí Động lực (nay là Công ty Công nghiệp ô tô - TKV) với trị giá xấp xỉ 10 tấn vàng.
Máy xúc điện EKG-10, sản phẩm hợp tác chế tạo, lắp ráp giữa Tập đoàn OMZ (Liên bang Nga) và Công ty Chế tạo máy - TKV.
Công ty Chế tạo máy -TKV được xây dựng từ những năm 1960 của thế kỷ trước với mặt bằng xây dựng 20,1 ha, trong đó diện tích nhà xưởng và kho 65.174m2; được lắp đặt 612 thiết bị, trong đó 348 máy cắt gọt công nghệ các loại, dây chuyền hoàn chỉnh từ khâu tạo phôi đến gia công chế tạo. Mỗi năm Công ty có khả năng sản xuất 32.000 tấn sản phẩm. Công ty Công nghiệp ô tô-TKV đi vào hoạt động năm 1985, với mặt bằng công nghiệp rộng 8,4 ha, trong đó diện tích có mái che là 32.102m2, 175 máy công cụ với dây chuyền công nghệ hiện đại mỗi năm có khả năng nâng cấp, bảo dưỡng trung đại tu 620 xe. Có thể nói thời kỳ hoàng kim của 2 đơn vị trên chính là từ khi đi vào hoạt động đến trước năm 1994, lúc đó nhiều người đang công tác ở các mỏ, cơ quan hành chính sự nghiệp, thậm chí là cả giáo viên cũng muốn xin vào đây làm việc.
Ông Nguyễn Ngọc Minh, Chánh Văn phòng Công ty Chế tạo máy - TKV tâm sự với chúng tôi: “Những năm 1980 số lượng CBCN ở đây lên tới gần 3.000 người. Nhà máy phải làm 3 ca liên tục, các sản phẩm phục vụ sản xuất được chế tạo ra rất nhiều. Từng đoàn xe Benlaz sau khi được đưa vào Nhà máy sửa chữa, trung đại tu lại rầm rập về các mỏ vận chuyển than đất, lúc ấy bọn tôi phấn chấn lắm. Đặc biệt tôi không thể quên được hình ảnh những người bạn Liên Xô sang giúp chúng ta. Từ lúc bắt đầu xây dựng Nhà máy đến khi đi vào hoạt động, các chuyên gia nhiệt tình chỉ bảo. Họ sống rất giản dị. Chúng tôi đã học hỏi được từ họ rất nhiều về kỹ thuật, tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động”. Tuy nhiên, ngành cơ khí mỏ cũng phải chịu không ít thăng trầm. Ban đầu do Bộ Mỏ - Địa chất quản lý, rồi chuyển sang Bộ Năng lượng và tách riêng độc lập thành Tổng Công ty Cơ khí mỏ (1996) phát triển song hành với Tổng Công ty Than. Từ đó, định hướng phát triển cơ khí mỏ và định hướng phát triển của ngành Than tách ra riêng rẽ, thiếu sự gắn kết. Ngành Than “ăn nên làm ra” tiến hành đầu tư, mua sắm xe, máy móc phương tiện, thiết bị mới phục vụ cho sản xuất đồng thời mở rộng các phân xưởng cơ khí để tự sửa chữa. Cơ khí mỏ không còn đất để phát huy tác dụng, thiết bị máy móc phục vụ sản xuất ngày càng xuống cấp nghiêm trọng, công nghệ sửa chữa lạc hậu không được cải thiện. Các đơn vị cơ khí mỏ rơi vào tình trạng bế tắc, lương công nhân không nuôi nổi bản thân, nhiều người phải đi bán hàng rong, chạy xe ôm, ra biển đánh hà, cào mỏ quạ và không ít cán bộ, công nhân lành nghề bỏ đi tìm việc ở nơi khác. Nay mọi chuyện đã khác, kể từ khi sáp nhập trở lại với ngành Than (năm 2001), cơ khí mỏ đã hồi sinh và được xác định là một trong những mũi nhọn của ngành Than. Để vực dậy lĩnh vực cơ khí, với phương châm hợp tác với nước ngoài chuyển giao công nghệ, lời ăn, lỗ chịu; không liên doanh sản xuất theo kiểu góp vốn, chia chác, mà đầu tư trọng tâm vào những khâu chính rồi lắp ráp trên cơ sở sản xuất, tiêu thụ, nhập khẩu và xuất khẩu, để không chỉ sửa chữa đơn thuần mà cơ khí ngành Than tiến tới chế tạo và lắp ráp. Thực hiện sự chỉ đạo, điều hành của TKV, cùng với việc phát huy hết tính năng, công suất của các loại thiết bị do Liên Xô trước đây viện trợ vào sửa chữa tốt các loại máy mỏ, Công ty Chế tạo máy - TKV đã tập trung vào khâu chế tạo các loại phụ tùng thiết bị cho các đơn vị sản xuất trong ngành để thay thế hàng nhập khẩu; chế tạo phụ tùng theo chương trình nội hoá để lắp ráp xe, máy và thiết bị khai thác - chế biến than; chế tạo các sản phẩm mới để phục vụ cho sản xuất than và các ngành kinh tế khác trong nước. Phát huy nội lực và sáng tạo trong lao động sản xuất, Công ty đã chế tạo một số sản phẩm có uy tín, chất lượng ổn định cung cấp cho khách hàng trong TKV như: Giá chuyển hướng và toa xe loại 30 tấn, 20 tấn, toa xe tự lật 30 tấn, goòng loại 1 tấn, 3 tấn; gầu máy xúc thuỷ lực, răng gầu và nhiều phụ tùng khác như gầu ngoạm có dung tích 5m3, 7m3, 9m3. Công ty còn chế tạo lắp đặt kết cấu thép, thiết bị phi tiêu chuẩn, thiết bị công nghệ chính cho các dự án cải tạo, nâng cấp hệ thống sàng tuyển bốc rót than của 2 Công ty: Tuyển than Cửa Ông và Tuyển than Hòn Gai. Đồng thời hợp tác với các hãng nước ngoài để chế tạo, lắp ráp thiết bị phục vụ khai thác than. Cụ thể là hợp tác với hãng REMAG (Ba Lan) trong việc chế tạo, lắp ráp máy đào lò AM-50Z; hợp tác với hãng OMZ (Liên bang Nga) chế tạo lắp ráp máy xúc điện EKG-10; hợp tác với hãng ALRTA (Cộng hoà Séc) chế tạo, lắp ráp dàn đỡ thuỷ lực di động kiểu Vialta. Ngoài ra còn chế tạo các chi tiết máy đào lò AM-50Z để xuất khẩu sang Ba Lan. Công ty Công nghiệp ô tô - TKV ngoài việc đẩy mạnh việc sửa chữa các loại xe trung xa, đại xa và áp dụng phương pháp sửa chữa thay thế cụm dự phòng đối với các loại xe vận tải để bảo đảm đúng tiến độ phục vụ sản xuất than đã hợp tác với hãng Kraz (Ucraina), Kamaz (Liên bang Nga), Scania (Thuỵ Điển) lắp ráp xe ô tô tự đổ có trọng tải từ 10 đến 40 tấn. Một lãnh đạo TKV cho biết: “Trong những năm tới cơ khí mỏ được xác định là một trong những ngành sản xuất chính của TKV. Ngoài than, cơ khí mỏ sẽ có các sản phẩm mang thương hiệu TKV được tiêu thụ tại thị trường trong nước và xuất khẩu. Và giá trị sản xuất của cơ khí mỏ phải đạt khoảng 6 đến 8% tổng doanh thu của Tập đoàn vào năm 2010”.
