Ở huyện Bình Liêu, nhiều người dân tộc Tày biết làm đàn tính. Tuy nhiên làm đàn đẹp, chuẩn âm, trở thành sản phẩm hàng hóa thì có lẽ chỉ mình ông Lương Thiêm Phú (thôn Chang Nà, xã Tình Húc) làm được. Ở tuổi 81, ông Lương Thiêm Phú vừa được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, nghệ nhân duy nhất của tỉnh đến thời điểm này được vinh danh trong lĩnh vực chế tác đàn tính.
Ông Lương Thiêm Phú sinh ra trong gia đình người Tày giàu tình yêu văn nghệ. Theo năm tháng, những bài hát then, điệu đàn tính mà bố mẹ, anh chị ông biểu diễn đã ngấm vào máu ông. Thời trai trẻ của ông, đàn tính, hát then là hoạt động sinh hoạt văn hóa phổ thông thường ngày, trai gái sôi nổi hát then theo điệu nhạc đàn tính mọi lúc mọi nơi, chứ không cứ phải ngày lễ, tết như bây giờ…
Những năm gần đây, chứng kiến thế hệ trẻ dần xa rời môn nghệ thuật truyền thống, nhiều người Tày trẻ tuổi đã không còn biết hát then, chơi đàn tính, làm ra cây đàn tính lại càng hiếm, ông Lương Thiêm Phú không chỉ chú tâm đến sưu tầm, sáng tác, truyền dạy hát then, mà còn tập trung nghiên cứu làm đàn tính.
Với vốn kiến thức, kinh nghiệm và tình yêu với hát then, đàn tính của mình, cộng với cây đàn tính mẫu là kỷ vật của gia đình, được truyền lại từ thời ông, cha của ông đến bây giờ, ông Phú đã nghiên cứu và không ít lần làm thử nghiệm, chỉnh sửa, rút kinh nghiệm, rồi mới đạt được kỹ thuật làm ra đàn chuẩn như hiện nay.
Những ai hiểu về đàn tính sẽ thấy, công việc đó quả là một quá trình lao động miệt mài và chú tâm. Ông tự trồng bầu, lựa chọn những quả bầu tròn tốt nhất để ngâm, làm rỗng tạo hộp tạo âm, bộ phận quan trọng nhất, quyết định chất lượng của đàn tính. Những bộ phận khác của đàn, như thân, cật, giây đàn… cũng được ông lựa chọn cẩn trọng, đục đẽo chuẩn xác… Chính vì thế, thời gian làm một cây đàn tính của ông Phú lên tới vài tháng, thậm chí cả năm trời.
Đàn tính của ông Phú là đàn 2 dây, tuy không quá phức tạp như đàn 3 dây của người Tày ở các tỉnh miền núi phía Bắc, song lại đòi hỏi độ chính xác cao, phù hợp với lối hát then của người Tày Bình Liêu. “Tiếng lành đồn xa”, từ việc chế tác đàn tính để phục vụ đam mê hát then của mình là chính, những cây đàn tính của ông Phú được nhiều người yêu thích, đặt mua, dần trở thành sản phẩm hàng hóa.
Từ phong trào phục dụng, gìn giữ và phát huy văn hóa truyền thống được các cấp chính chuyền địa phương quan tâm, triển khai thời gian qua, những người hát then, chơi đàn tính ngày càng nhiều, kéo theo đó là nhu cầu mua đàn tính của ông Phú ngày càng lớn. Hiện ông Phú đã trên 80 tuổi, sức yếu nên việc làm ra cây đàn tính đối với ông khó khăn hơn; nhưng ai đến đặt đàn ông đều nhận lời, có điều thời gian hẹn trả hàng lâu hơn. Những lúc như vậy, ông Phú cùng với một người bạn của mình, cũng là một Nghệ nhân Ưu tú về hát then là Hoàng Thiêm Thành (xã Lục Hồn, huyện Bình Liêu) lại tỉ mẩn với từng công đoạn trồng, chọn bầu cùng các vật liệu khác, đục, đẽo, làm rỗng, căng chỉnh dây, cật, hộp âm…, để có cây đàn chất lượng cho khách hàng.
Mặc dù thời gian trả hàng lâu, có khi cả năm trời, song không có khách hàng nào phàn nàn, bởi họ hiểu ông Phú làm đàn tính là vì tình yêu với nghệ thuật hát then, với những người có tình yêu với hát then, đàn tính… chứ không phải vì lợi nhuận. Giá bán đàn của ông Phú khá thấp, chỉ ở mức 500-700 nghìn đồng/chiếc, thấp hơn 1/2-2/3 so với giá đàn tính ở các tỉnh, thành khác, và thấp hơn rất nhiều so với ngày công lao động thủ công mà ông đã bỏ ra.
Vốn văn hóa truyền thống, nhất là văn hóa của đồng bào người dân tộc Tày huyện Bình Liêu được bảo vệ và phát huy suốt thời gian qua có công đóng góp rất lớn của những người “thổi lửa”, tâm huyết như Nghệ nhân Ưu tú Lương Thiêm Phú. Ông Phú đã nhiều tuổi, bởi vậy địa phương cần phải có giải pháp để xây dựng, đào tạo được những người trẻ làm đàn tính, tiếp nối công việc của người nghệ nhân già, dành cả đời cho bộ môn nghệ thuật truyền thống của người Tày Bình Liêu này.
Việt Hoa
[links()]
