Nghệ nhân Lê Thị Lộc là người có công rất lớn trong việc sưu tầm, truyền dạy loại hình diễn xướng dân gian hát nhà tơ - hát, múa cửa đình ở Quảng Ninh. Hiện bà là Chủ nhiệm CLB văn nghệ dân gian xã Vạn Ninh, TP Móng Cái...
Gặp tôi trong một cuộc hát nhà tơ, bà bảo:
+ Thực ra, tôi không phải là người gốc ở xã Vạn Ninh (TP Móng Cái), nơi được coi là “đất tổ” của hát nhà tơ - hát, múa cửa đình. Tôi quê ở vùng Hà Nam, TX Quảng Yên, theo chồng mà ra đất này thôi. Và vì thế, thời còn con gái, tôi chưa biết gì về loại hình diễn xướng dân gian này cả. Nhưng sau khi lấy chồng, thấy mẹ chồng cùng các cụ trong làng tập luyện hát nhà tơ ca ngợi thánh thần, những người có công với nước, tôi lắng nghe say mê lắm. Tôi “nài” mẹ cho đi theo để học hát. Dần dần hát được rất nhiều bài hát cổ. Từ những bản chữ Nôm của các cụ, tôi mày mò chép ra chữ Quốc ngữ. Tất cả cũng được hơn 200 bài hát cơ đấy! Thế rồi lại đi vận động các cụ mình vẫn đi theo, cả các chị em trong thôn trong xã nữa, đứng ra thành lập CLB để đi hát và dạy hát cho lớp trẻ…
- Ban đầu đi vận động các cụ vào CLB chắc là khó khăn lắm, phải không ạ?
+ Quả là khó thật. Lúc đầu, vận động mãi, CLB mới chỉ có 28 thành viên, hoạt động rất khó khăn. Kinh phí tổ chức hoạt động thiếu thốn, nhạc cụ cổ thì gần như không còn, những nghệ nhân thuộc nhiều bài hát thì tuổi đã cao, sức yếu, nhiều người không còn minh mẫn nữa. Có lúc, CLB tưởng như không thể đứng vững…
- Vậy làm thế nào bà và mọi người vẫn duy trì được CLB như ngày hôm nay?
+ Quan trọng nhất là mỗi thành viên đều phải tâm huyết; từ đó xây dựng chương trình hoạt động sao cho nền nếp, hấp dẫn, bổ ích để thu hút những người khác tham gia. Mỗi năm CLB lại kết nạp được dăm sáu hội viên. Định kỳ mỗi tuần 3 buổi các thành viên trong CLB tập trung để chia sẻ tâm tư nguyện vọng, uốn nắn sửa chữa từng lời hát. Các thành viên ngày càng hăng hái hơn với việc học hát và biểu diễn các bài hát nhà tơ - hát, múa cửa đình theo nếp sống văn hoá mới nhưng không quên lưu giữ những câu hát cổ truyền. CLB thường xuyên phục vụ các lễ hội, tham gia biểu diễn tại các cuộc hội thảo, hội nghị của Phòng VHTT thành phố Móng Cái, Hội VNDG tỉnh cùng với Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch. Không chỉ biểu diễn ở Móng Cái, Đầm Hà, Vân Đồn, tới đây, CLB còn sang cả Trung Quốc nữa…
- Đi hát ở Trung Quốc ư, thưa bà?
+ Vâng. Thì chúng tôi vẫn thường sang các làng Sơn Tâm, Vạn Vỹ, Múi Thầu, Giang Bình (huyện Phòng Thành, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc) để hát đó thôi. Nơi ấy có người Việt sinh sống nhiều lắm. Dù xa quê nhưng người Việt ta ở bên ấy vẫn giữ được lời ăn tiếng nói, phong tục tập quán và cả những lối hát từ quê nhà. Cứ đến hội làng là họ lại có lời mời chúng tôi sang hát…
- Người Việt ta ở bên đó hát thế nào, thưa bà?
+ Ồ! Họ hát hay lắm, tốt lắm. Nghe thấy mà mê. Riêng nhạc cụ cũng rất “hoành tráng”. Nhiều người đàn rất hay. Còn trống chầu họ đánh cũng rất chuẩn. Ở Việt Nam ta, ngoài cụ Lận (Nghệ nhân hát nhà tơ - hát, múa cửa đình Phạm Văn Lận, năm nay 107 tuổi, quê ở xã Vạn Ninh, Móng Cái), thì ít ai làm được như thế…
- Còn chuyện lộ phí thì sao, thưa bà?
+ Chuyện đó cũng không khó. Mỗi khi chúng tôi sang thì bà con bên ấy đón tiếp chu đáo lắm. Các bạn lo từ chuyện đi lại ăn ở, sinh hoạt... Khi tan hội ra về còn có quà nữa đấy (cười). Tất nhiên, đó là thịnh tình của bạn, nhưng cái quan trọng nhất là được đi hát cho nó thoả cái thú đam mê của mình. Cứ được hát, được giao lưu học hỏi là vui rồi.
- Có một vài ý kiến cho rằng loại hình diễn xướng dân gian hát nhà tơ là của… Trung Quốc, bà nghĩ sao?
+ Ồ, sao lại thế được! Ngay cả bà con người Việt bên ấy cũng công nhận hát nhà tơ là của người Việt, bà con bên ấy biết hát nhà tơ cũng từ Việt Nam di cư sang. Tất nhiên, để làm rõ điều này, tôi nghĩ các cơ quan chức năng và Hội VNDG nên sớm có những cuộc hội thảo hay đánh giá khoa học để xác định cho rõ ràng hơn…
- Cảm ơn bà về cuộc trò chuyện này!
Hải Dương
