Theo những tài liệu nghiên cứu gần đây, hệ thống chùa tháp thiền phái Trúc Lâm không chỉ dừng ở khu Yên Tử mà nó là một hệ thống quần thể các di tích chùa tháp nằm trên dãy núi Yên Tử từ Đông Triều sang Uông Bí. Đặc biệt là 2 ngôi chùa là Ngoạ Vân và Hồ Thiên ở xã Bình Khê (Đông Triều) là chốn linh thiêng của thiền phái Trúc Lâm trên đất Đông Triều...
Nhà khảo cổ Nguyễn Văn Anh, (Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành -Viện Khoa học xã hội Việt Nam), trong quá trình nghiên cứu nhiều năm Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều còn đưa ra nhận định rằng, khu vực Ngoạ Vân - Hồ Thiên ở Đông Triều là “cầu nối dài” hệ thống chùa tháp của thiền phái này sang đến tận vùng Côn Sơn của tỉnh Hải Dương ngày nay.
Chính vì thế mà hai di tích là chùa Ngoạ Vân và Hồ Thiên ở xã Bình Khê nằm trong Khu di tích nhà Trần ở Đông Triều đã được đặt trong chiến lược quy hoạch bảo tồn để gắn kết với khu di tích Yên Tử tạo thành một quần thể về không gian văn hóa Phật giáo của Việt Nam và gắn kết với quần thể không gian văn hoá Trần gồm khu di tích đền và lăng mộ các vua Trần ở xã An Sinh, chùa Quỳnh Lâm ở xã Tràng An cùng với những di tích của nhà Trần trên quê gốc Đông Triều. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo vệ di sản văn hoá mà còn mở ra những triển vọng mới cho việc phát triển kinh tế du lịch địa phương.
| Không lâu nữa, những người hành hương về nơi quê gốc nhà Trần ở Đông Triều, đến chiêm bái chốn thiêng của thiền phái Trúc Lâm sẽ tự hào hơn về một biểu tượng giá trị tinh thần của người Việt Nam, đó là thiền phai Trúc Lâm Yên Tử… |
Chùa Ngoạ Vân ở độ cao hơn 600m so với mực nước biển, tháp Phật hoàng bằng đá được ghép mộng đã hơn 700 năm tuổi vẫn còn đó, uy nghi, sừng sững giữa trời mây gió. Trong lòng tháp đặt một bài vị: “Nam mô đệ nhất tổ Trúc Lâm đầu đà Tĩnh tuệ giác hoàng Trần triều đệ tam Nhân Tông hoàng đế Điều Ngự vương Phật” (dịch: Nam mô a di đà Phật, bài vị thờ Điều Ngự vương Phật Đầu đà Tĩnh tuệ giác hoàng, tổ thứ nhất phái Trúc Lâm, vua thứ 3 triều Trần Hoàng đế Nhân Tông). Tháp mộ phía bên đông, cũng bằng những phiến đá xanh rất lớn ghép khít bằng mộng, có tên “Đoan Nghiêm tháp”, là nơi đặt bài vị của thiền sư Đức Hưng. Chỉ riêng đi lên chùa Ngoạ Vân hoang sơ - nơi Đức vua hoá Phật, là “thánh địa Trúc Lâm”, trong những năm qua, đã rất nhiều lần chúng tôi đặt chân tới, nhưng chẳng mấy khi được ngắm nhìn thấy đỉnh núi Bảo Đài (còn có tên núi Vây Rồng) một cách rõ ràng, bởi những đám mây cứ thoắt cái ngập tràn, quấn quyện đỉnh núi. Thật là cảnh nằm trên mây, đúng với cái tên Ngoạ Vân sơn...
Điều đặc biệt là dọc con đường lên núi Phật Sơn, chỉ đến chùa Hồ Thiên, ở độ cao hơn 800m so với mực nước biển, thì mới có những cây trúc mọc thành rừng, càng leo lên cao thì trúc càng xanh hơn, dày hơn và thẳng tăm tắp. Chùa Hồ Thiên nằm ở thế đắc địa, cũng theo nhà khảo cổ Nguyễn Anh Văn thì 2 ngôi chùa Ngoạ Vân, Long Động (chùa Lân) chính là 2 tay ngai của chùa Hồ Thiên trong hệ thống chùa chiền của thiền phái Trúc Lâm. Đây là ngôi chùa nổi tiếng trong lịch sử Phật giáo Việt Nam được khởi dựng dưới triều Trần và là nơi Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông đăng đàn thuyết pháp, sau đó đã trở thành thiền viện danh tiếng của thiền phái Trúc Lâm.
Dự án quy hoạch bảo tồn Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều để phát huy giá trị lịch sử văn hoá to lớn của quần thể di tích. Những công trình kiến trúc tôn giáo quan trọng như đền Thái, lăng mộ các vua Trần, các chùa Hồ Thiên và Ngoạ Vân sẽ được phục dựng lại khi có đầy đủ bằng chứng và những cơ sở khoa học tin cậy. Để thực hiện được dự án, cùng với hạ thấp mực nước hồ Trại Lốc để bảo vệ di tích Thái Lăng (lăng vua Trần Anh Tông, táng năm 1320, đây là lăng vị vua đầu tiên được xây dựng ở đất An Sinh), hiện chỉ còn phế tích, nay đang được đầu tư tôn tạo. Cùng với huy động nguồn vốn xã hội hoá đầu tư tuyến cáp treo lên khu di tích chùa Ngoạ Vân, giải phóng mặt bằng khu vực đền Thái, quy hoạch các tuyến đường từ quốc lộ 18 đi vào... Trước hết phải tính ngay đến việc khai thông những tuyến đường hành hương kết nối giữa các không gian văn hoá, trọng tâm là tuyến đường leo núi từ hồ Trại Lốc ở phía sau khu lăng, mộ các vua Trần để lên chùa Ngoạ Vân, nơi có tháp Phật Hoàng toạ lạc uy nghiêm trên núi Bảo Đài và đường đi sang chùa Hồ Thiên trên núi Phật Sơn và kết nối với Yên Tử; bởi điều này sẽ giúp cho người hành hương không chỉ có một tuyến tham quan nhiều di tích nổi tiếng mà còn hiểu thêm về không gian văn hoá tâm linh ở Đông Triều. Đây còn là cơ sở để lập hồ sơ khoa học đề nghị công nhận Khu di tích lịch sử -văn hoá nhà Trần tại Đông Triều là di tích đặc biệt của quốc gia và là di sản văn hoá mang tầm thế giới.
Chắc chắn không lâu nữa, những người hành hương về nơi quê gốc nhà Trần ở Đông Triều, đến chiêm bái chốn thiêng của thiền phái Trúc Lâm sẽ tự hào hơn về một biểu tượng giá trị tinh thần của người Việt Nam, đó là thiền phái Trúc Lâm Yên Tử…
Xuân Quảng
