Không chỉ là người tiếp bước nghề gia truyền, đào tạo một thế hệ nghệ nhân tài năng, ông Nguyễn Tuấn Lợi (78 tuổi, trú tại tổ 36, khu 3A, phường Cao Xanh, TP Hạ Long) còn được biết tới là nghệ nhân có nhiều tác phẩm điêu khắc than đá đẹp về Bác Hồ.
Ông Lợi kể: Điêu khắc than đá là nghề gia truyền của gia đình. Bố tôi là ông Nguyễn Đức Thuận, một trong những người đầu tiên làm và phát triển nghề này. Khi đó ông cụ là thợ nguội ở mỏ Mông Dương, thấy viên than khai thác ra óng ánh liền lấy về, gọt đẽo thành chiếc chặn giấy, các con thú. Thấy đẹp, chủ mỏ rất thích, quyết định cho thêm ông một suất lương nữa chỉ để chế tác than đá thành các tác phẩm đẹp làm quà lưu niệm và mang về Pháp triển lãm. Tiếp nối nghề của cha, từ năm 13 tuổi, tôi đã bắt đầu theo phụ cha, học làm điêu khắc than đá.
Để thành tài không hề đơn giản, ngoài năng khiếu, ông Lợi còn học thêm một lớp mỹ thuật và miệt mài học hỏi, rèn rũa nhiều năm. Khổ luyện để thành tài, không ít lần ông bị bố mắng vì chểnh mảng, bất cẩn. "Dù có nghề nhưng cụ rất nghiêm khắc. Một thời gian dài khi mới học nghề, cụ bắt tôi làm những công việc đơn giản như gọt đẽo, đánh bóng... để rèn ý chí, sự chắc chắn, khéo tay của người thợ. Kỷ niệm đáng nhớ nhất chính là lần tôi bị bố đánh đòn khi làm hỏng chân đế đỉnh hương mà cụ dày công khắc gọt. Nhờ sự nghiêm khắc đó mà tôi thêm chăm chỉ, cẩn thận và thành nghề sau khoảng 5 năm khổ luyện" - ông Lợi kể lại.
Trong thời gian làm nghề, ông Lợi sáng tác nhiều tác phẩm về cảnh đẹp quê hương, con giống. Một trong những mảng sáng tác nổi bật của ông là về Bác Hồ và các lãnh tụ cách mạng. Để tạc chân thực, ông đã sưu tầm những bức hình chụp, những bức vẽ đẹp nhất về Bác. Ông còn tìm gặp những người đã từng được gặp Bác để nghe tả tường tận, lắng nghe những cảm xúc để truyền cảm, đưa vào bức tượng. Chính vì thế, nhiều tác phẩm của ông về Bác luôn có "hồn", toát ra trên khuôn mặt từ ánh mắt, hàm răng, nụ cười... Đó cũng là các chi tiết được ông công phu đặc tả, khắc tạc rất kỹ. Ông còn là người kế tiếp và phát huy nghệ thuật đánh bóng than đá bằng hợp chất sơn chết pha xăng cũng như sáng tạo ra nhiều dụng cụ khắc gọt để làm tác phẩm đẹp hơn.
Trong sự nghiệp của mình, ông Lợi đã sáng tác trên 100 bức tượng Bác Hồ. Ngoài ra, ông còn sáng tác nhiều tác phẩm về Thánh Gióng, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt,... Nhiều tác phẩm điêu khắc của ông được tỉnh Quảng Ninh chọn để làm quà tặng cho Trung ương hoặc Chính phủ chọn làm quà tặng cho bè bạn quốc tế.
Điều đáng quý là ông không giấu nghề mà còn nhiệt huyết truyền dạy cho bạn bè, cho thế hệ trẻ để phát huy giá trị nghề này. Ngay từ thời ông còn làm thợ nguội ở mỏ Đèo Nai (năm 1957), ông đã mở nhiều lớp dạy điêu khắc than đá cho bạn bè, công nhân. Trong số đó hiện nay có nhiều người vẫn làm và truyền nghề cho con cháu như ông Đới Ngọc Mạnh (Cẩm Phả)... Sau này, ông cùng các nghệ sĩ: Nguyễn Văn Minh (đã mất), Kiều Sỹ Khuê... mở hàng chục lớp dạy điêu khắc than đá. Những lớp học này đã đào tạo ra một thế hệ nghệ nhân có tài, vang bóng cho mỹ nghệ than đá một thời của Vùng mỏ. Từ những lớp nghệ nhân đó, những sản phẩm than đá Quảng Ninh đã đi khắp nơi trong nước, thậm chí còn mang đi triển lãm, xuất khẩu ở nước ngoài...
Tiễn chúng tôi ra về, ông Nguyễn Tuấn Lợi ngậm ngùi: "Tiếc rằng nghề điêu khắc than đá đang dần mai một. Tôi chỉ mong lớp nghệ nhân trẻ tâm huyết duy trì nghề và Nhà nước quan tâm, hỗ trợ để nghề đặc biệt của Vùng mỏ không bị mai một...".
Hà Phong
