Nằm bình yên bên dòng sông Hà Cối hiền hòa, đền Trần Hưng Đạo không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh của người dân bản địa, mà còn là minh chứng cho đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và ý chí bảo vệ biên cương của dân tộc.
Đền vốn có tên chữ là "Trấn Linh Điện" thuộc xã Phú Hải, huyện Hải Hà, nay là xã Quảng Hà, thành phố Quảng Ninh. Từ trung tâm thành phố Quảng Ninh, xuôi theo Quốc lộ 18 chừng 140 km đến đầu cầu Hà Cối, rẽ vào con đường liên thôn chừng vài trăm mét là đến di tích đền Trần Hưng Đạo. Đền tọa lạc trên một gò đất cao, bằng phẳng tại Xóm Bắc (làng Mi Sơn xưa), ngay vị trí giao hòa của hai nhánh sông Mã Tê và Hà Cối. Theo thuật phong thủy, thế đất nơi đây hội tụ linh khí “thượng gia hạ trì”, tạo nên thế đất ngũ hành tương sinh, sơn thủy hữu tình và chở che cuộc sống bình an cho xóm làng.
Ngược dòng thời gian về năm 1952, ngôi đền được khởi dựng bởi tấm lòng thành kính của năm anh em cụ Nguyễn Văn Tịnh, Nguyễn Văn Vượng, Nguyễn Đức Thịnh, Nguyễn Tiên Ninh và Nguyễn Tiến Phú. Xuất phát từ truyền thuyết cụ cả Tịnh sau cơn bạo bệnh thập tử nhất sinh đã được Đức Thánh Trần hiển linh cứu độ và căn dặn việc trấn ải vùng đất này, gia đình cụ cùng bà con đã phát tâm xây dựng ngôi đền nhỏ, lặn lội về tận đền Kiếp Bạc (TP Hải Phòng) rước chân nhang về phụng thờ. Ông Nguyễn Văn Quảng, thủ nhang đền thờ, kể: "Chúng tôi nghe di ngôn các cụ kể lại rằng, vào chiều 30 Tết một năm nọ, có một người đàn ông trung niên lăn ra bất tỉnh nhân sự. Trong cơn mơ chập chờn giữa lằn ranh thập tử nhất sinh, người đàn ông mơ gặp Đức Thánh Trần vi hành ngang qua vùng cửa sông Hà Cối. Ngài thấy việc éo le khi năm hết Tết đến mới rủ lòng thương làm phép cứu giúp. Cả nhà quỳ lạy như tế sao để tạ ơn và đã huy động mọi người cùng chung tay xây dựng ngôi đền, về đền Kiếp Bạc xin chân nhang về ngày đêm hương khói vọng tưởng về uy linh của đức thánh Trần".
Việc nhân dân một làng quê ven biển, cách đường biên giới chưa đầy 30km, lập đền suy tôn vị tướng tài, ba lần đánh đuổi quân Nguyên Mông làm thành hoàng và chỗ dựa tinh thần cho mình là nét đẹp văn hóa thiêng liêng. Đó không chỉ là sự tri ân tiền nhân mà còn như một "cột mốc biên cương văn hóa", khẳng định tinh thần tự lập, tự cường và bản sắc văn hóa Đại Việt nơi địa đầu Tổ quốc.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, ngôi đình cổ Trấn Linh Điện vẫn giữ được dáng vẻ tôn nghiêm. Đền quay mặt về hướng Đông Bắc, kết cấu kiến trúc theo hình chữ Đinh (丁) gồm 3 gian bái đường và 1 gian hậu cung. Trước đền là khoảng sân gạch rộng chừng 50m² đón gió từ dòng sông Hà Cối. Cửa đền khắc sâu đôi câu đối ngời ngời khí tiết hào hùng: “Chính khí hùng hoàn trừ bắc khấu/ Linh thanh hách trạc chấn nam thiên"(Nghĩa là chính khí anh hùng trừ giặc Bắc/ Linh thiêng vời vợi nức trời Nam).
Bên trong bái đường và hậu cung là không gian thờ tự trang nghiêm, bố trí cân đối với các hoành phi, câu đối mang đậm triết lý nhân sinh: bức hoành phi "Phối thiên kỳ trạch" (Ân trạch sánh ngang với trời) cùng các câu đối ca ngợi thánh đức và sự gắn kết non sông. Đặc biệt, đền hiện còn bảo tồn nguyên vẹn 22 hiện vật quý có niên đại từ năm 1952, được chạm khắc thủ công, sơn son thếp vàng tinh xảo theo đúng phong cách nghệ thuật điêu khắc truyền thống Việt Nam. Trong đó, nổi bật là pho tượng Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn uy nghi ngự trong khám long đình chạm rồng chầu nhật, pho tượng Vương Cô (con gái Hưng Đạo Vương), cùng hệ thống long ngai, hương án, đỉnh đồng, chân nến, hạc thờ cổ kính...
Nếu ngôi đền là linh hồn của làng xóm thì lễ hội truyền thống đền Trần Hưng Đạo chính là sợi dây cố kết tình làng nghĩa xóm. Hàng năm, từ ngày 15 - 19 tháng 8 âm lịch (dịp ngày giỗ Đức Thánh Trần), ngôi đền lại rộn rã bước chân khách thập phương và người dân địa phương trẩy hội. Không chỉ trang nghiêm trong phần tế lễ và rước kiệu Thánh, phần hội nơi đây còn tái hiện khí thế hào hùng của đoàn thủy quân Đại Việt năm xưa với hội đua thuyền bơi chải trên sông Hà Cối, cùng các trò chơi dân gian rộn ràng như bơi bắt vịt, điếm tổ tôm, hát nhà tơ...
Lễ hội thể hiện sự tiếp nối truyền thống chiến thắng Vân Đồn, Bạch Đằng lịch sử trên chính dải đất duyên hải Đông Bắc. Ngôi đền không chỉ đáp ứng đời sống tinh thần của nhân dân xã Quảng Hà mà còn là địa chỉ giáo dục lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ con em vùng biên cương. Ngôi đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2002.
Trước bối cảnh đổi mới và hội nhập, ngôi đền đã được trùng tu và tôn tạo hoàn thành năm 2023. Đền có 5 gian tiền đường, 7 gian hậu cung 3 mái. Bên trong thờ tượng Đức Thánh Trần bằng đồng nặng hơn 3 tấn và tượng các vị tướng nhà Trần bằng gỗ mít, toàn bộ hoành phi, câu đối, cửa võng… được sơn son thếp vàng. Bên ngoài có 3 gian nhà xếp lễ, trước đền có ban thờ tượng Đức Thánh Trần bằng đá xanh, hai bên có ngựa chầu, voi phục, có bức bình phong khắc bài Hịch tướng sĩ của Đức Thánh Trần.
Kiến trúc, hoa văn, hoạ tiết được chế tác theo mẫu kiến trúc thời Trần, được lấy từ mẫu ở Hoàng thành Thăng Long và đền Trần ở Kiếp Bạc. Việc tu bổ và xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cho đền Trần Hưng Đạo chính là bảo tồn một giá trị đạo đức xuyên suốt chiều dài lịch sử, đạo lý đền ơn đáp nghĩa và ý chí bảo vệ chủ quyền non sông muôn đời.
