Không sôi động như Lễ hội đầu xuân, Hội đền Cửa Ông tháng 8 âm lịch mang một vẻ trầm lắng, thành kính rất riêng. Giữa tiếng trống, tiếng chiêng ngân trong không gian cổ kính, làn khói hương bảng lảng và những lớp nghi lễ truyền thống nối tiếp, du khách có dịp khám phá sâu hơn câu chuyện về lễ hội.
Sáng 13/9, (tức mùng 3/8 năm Bính Ngọ), từ sớm, dòng người đã tìm về Đền Cửa Ông. Trong không gian trang nghiêm của Đền Thượng, sau lễ khai hội là nghi thức gióng trống, chiêng, dâng hương tưởng niệm Đức Ông Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng cùng các nhân thần.
Đại biểu thành kính dâng hương tưởng nhớ công ơn của Đức Ông Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng cùng các nhân thần.
Với những du khách từng đến Cửa Ông vào mùa hội tháng 2 âm lịch, hội mùa thu đem lại một cảm nhận khác. Ít những hoạt động hội hè náo nhiệt, tháng 8 dành nhiều không gian hơn cho nghi lễ, cho sự lắng đọng và những câu chuyện lịch sử, tín ngưỡng phía sau mỗi nén hương.
Ông Bùi Xuân Hẹn, Trưởng Ban Quản lý Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông - Cặp Tiên, cho biết, lễ hội năm nay tiếp tục được tổ chức trang nghiêm, đúng nghi thức truyền thống, đồng thời chú trọng cảnh quan và chất lượng phục vụ. Qua đó, những giá trị lịch sử, tín ngưỡng của di tích được gìn giữ, lan tỏa tới người dân và du khách.
Sức hút của hành trình này trước hết bắt nguồn từ câu chuyện về người được thờ phụng tại đền. Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng là con thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Ông từng hai lần được giao trấn giữ Cửa Suốt, vị trí chiến lược ở vùng Đông Bắc, lập nhiều chiến công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, góp phần bảo vệ vùng biên cương Đại Việt. Sau khi ông mất, nhân dân lập đền thờ tại Cửa Suốt, nay là Cửa Ông.
Bởi thế, một chuyến về dự hội không chỉ dừng lại ở việc dâng hương cầu bình an. Từ khu đền nằm trên cao nhìn ra vùng biển Đông Bắc, du khách như có dịp trở về một “cửa ải” xưa, nơi dấu tích lịch sử qua nhiều thế kỷ đã hòa vào tín ngưỡng dân gian, tạo nên sức sống lâu bền cho di tích.
Sau phần khai hội, lễ dâng hương được thực hiện theo trình tự với thông xướng, nhạc lễ, hành lễ viên tựu vị, thượng hương, tiến hương, chuyển văn, đọc văn dâng hương, hóa văn, tạ lễ... Tiếp đó là các lễ tế tại Đền Thượng, Đền Mẫu và Đền Trung Thiên Long Mẫu. Năm nay, khoảng 6 đoàn đăng ký tham gia tế, gồm các đội tế nam, tế nữ Đền Cửa Ông cùng một số đoàn trong và ngoài địa phương.
Với nhiều du khách, đây là những hình ảnh hiếm gặp trong đời sống thường ngày, giúp chuyến tham quan di tích trở thành một trải nghiệm văn hóa thay vì chỉ là hành trình vãn cảnh, dâng hương.
Lễ hội tháng 8 tập trung chủ yếu vào các nghi thức truyền thống, từ lễ trình xin mở hội mùng 1 đến khai hội mùng 3 âm lịch. Sau ngày khai hội, chuỗi nghi lễ tiếp tục với lễ dâng hương tưởng niệm 713 năm ngày mất Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng vào 26/9, (tức 16/8 âm lịch). Ngày 30/9, (tức 20/8 âm lịch), diễn ra lễ tưởng niệm 726 năm ngày mất Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và lễ rã hội. Đây là những mốc đáng lưu ý để du khách lựa chọn thời điểm về đền, vừa chiêm bái, vừa cảm nhận trọn vẹn không gian lễ hội mùa thu.
Được phục dựng từ năm 1996 sau một thời gian gián đoạn, Lễ hội Đền Cửa Ông ngày càng trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân và du khách thập phương. Năm 2016, lễ hội được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; năm 2017, Đền Cửa Ông được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
