Hoạ sĩ - Liệt sĩ Vũ Quang Long là tấm gương tiêu biểu cho lớp thanh niên trí thức Vùng mỏ, đã hiến dâng tuổi 20 đẹp đẽ cho sự nghiệp đấu tranh thống nhất đất nước. Những tư liệu còn lại không nhiều, người yêu hội hoạ chỉ biết về ông thông qua một số kỷ vật mà hoạ sĩ Trần Công Phú còn lưu giữ...
Hoạ sĩ Trần Công Phú kể: “Long sinh năm 1946 ở thị xã Hòn Gai. Nhà Long ở số 6 Dốc Học. Tôi và Long lớn lên bên nhau. Càng vui hơn khi năm 1960, cả hai cùng được chọn vào lớp Sơ - Trung hệ 7 năm Khoá I của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Đây là lớp phối hợp với Liên Xô đào tạo hoạ sĩ tài năng cho đất nước. Cả khu mỏ Quảng Ninh lúc đó chỉ có 5 người được chọn…”.
Trong trí nhớ của hoạ sĩ Trần Công Phú, Vũ Quang Long là người hiếu động, ham văn nghệ, mê thể thao. Ngay từ khi còn nhỏ, cậu bé Long đã vẽ nhiều tranh thiếu nhi tham dự các triển lãm trong nước, quốc tế, một số tác phẩm đã được in vào sách, báo. Tranh của Vũ Quang Long vẽ hầm lò, công nhân mỏ, vẽ phong cảnh Hạ Long v.v.. Nhiều bức ký hoạ, tài liệu ghi chép học tập của Vũ Quang Long thời ấy cho thấy tài năng của ông đã bắt đầu chớm nở.
Ngày 5-8-1964, Vũ Quang Long cùng với Trần Công Phú đang phụ giúp nhà điêu khắc Trần Tía đắp tượng công nhân mỏ thì máy bay Mỹ ập đến ném bom thị xã Hòn Gai. Chứng kiến quê hương bị huỷ hoại, nhiều công nhân mỏ bị thiệt mạng, nhà máy bị tàn phá, Vũ Quang Long vô cùng căm phẫn, quyết tâm vào bộ đội để chiến đấu bảo vệ quê hương. Lúc này, ông cũng vẽ nhiều tranh về bộ đội.
Cuối năm 1966, Vũ Quang Long làm đơn tình nguyện vào bộ đội. Ông được biên chế vào đơn vị đặc công, chiến đấu ở mặt trận Bình - Trị - Thiên. Ông chiến đấu rất anh dũng, đã từng được phong tặng danh hiệu “Dũng sĩ diệt Mỹ”. Trong một trận đánh không cân sức, hoạ sĩ Vũ Quang Long đã bị thương nặng được điều chuyển về tuyến sau điều trị. Nhưng do vết thương quá nặng, ông đã hy sinh vào ngày 12-2-1971. Đến mãi năm 1972, khi đang chiến đấu ở chiến trường miền Nam, Trần Công Phú mới hay tin bạn mình không còn nữa. Nhiều năm sau, người ta mới biết tên thật và phần mộ của ông. Gia đình Liệt sĩ đã đưa hài cốt về Nghĩa trang Liệt sĩ Hà Tu.
Hoạ sĩ Trần Công Phú cho biết, di cảo mà hoạ sĩ Vũ Quang Long để lại hiện nay chỉ có vài, ba bức vẽ. Một bức gia đình còn giữ, một bức khác được in vào sách ảnh. Còn lại hầu hết tranh của Vũ Quang Long đã bị bom đạn, thời tiết, mưa bão huỷ hoại. Đưa bức thư cho tôi xem, hoạ sĩ Trần Công Phú bảo, đây là kỷ vật duy nhất còn giữ lại được. Trong đó có 1 bưu thiếp Vũ Quang Long vẽ tặng bạn. Một trang thư viết trên giấy học trò, ghi ngày 24-10-1966. Thư có đoạn: “Đừng làm hổ thẹn cho quê hương Phú nhé. Hứa với Phú, Long sẽ đứng thẳng trên trận tuyến, bắn tan xác bọn xâm lược Mỹ để cho quê hương ta gần lại, để ngày gặp mặt của chúng ta không còn xa nữa…”. Cùng với đó là tờ tiền 1 hào với lời nhắn nhủ, mỗi người giữ một tờ để ngày hoà bình gặp lại căn cứ vào đó để nhận ra nhau. Vẫn giữ đồng tiền đó như một báu vật đến tận bây giờ, nhưng hoạ sĩ Trần Công Phú mãi mãi sẽ không có cơ hội ghép với tờ tiền kia để nhận ra bạn mình.
Hoạ sĩ Vũ Quang Long xếp cọ lên đường chiến đấu và hy sinh khi còn rất trẻ, chưa kịp sáng tác những tác phẩm đỉnh cao. “Nhưng tôi tin là nếu còn sống, nhất định Long sẽ có được tác phẩm để đời. Tôi nhận ra ở anh ấy tài năng hội hoạ đang rất hứa hẹn” - Hoạ sĩ Trần Công Phú khẳng định.
Huỳnh Đăng
