Thị xã Quảng Yên được biết đến là một đô thị cổ đã có trên 200 năm hình thành và phát triển. Thời thuộc Pháp, Quảng Yên từng là trung tâm kinh tế, chính trị quan trọng của vùng Đông Bắc - Tỉnh lỵ của tỉnh Quảng Ninh. Chính vì vậy, Quảng Yên được thừa hưởng một kho tàng di sản kiến trúc mà người Pháp để lại với số lượng khá lớn. Qua thời gian và những thay đổi của lịch sử, nhất là quá trình đô thị hoá, đã tác động mạnh đến cảnh quan và kiến trúc của một số công trình. Một số công trình kiến trúc Pháp tiêu biểu vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn như: Dinh tỉnh trưởng tỉnh Quảng Yên cũ nay là Trụ sở HĐND, UBND thị xã; Sở cẩm - Trụ sở Thị uỷ; ngôi nhà số 36 Ngô Quyền trước là Bưu điện, nay là chi nhánh Ngân hàng Chính sách xã hội; Kho bạc cũ nay là Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; Nhà kiểm lâm - Trụ sở Công an thị xã v.v.. Đây là những di sản văn hoá, những minh chứng sống động nhất về một đô thị cổ của tỉnh Quảng Ninh xưa...
Chúng tôi đã tiến hành một cuộc khảo sát, thống kê, phân loại, hiện nay trên địa bàn thị xã còn hơn 100 công trình kiến trúc Pháp cổ tập trung nhiều nhất ở các tuyến phố trung tâm: Phố Nguyễn Du, Trần Hưng Đạo, Ngô Quyền, Phạm Ngũ Lão, Trần Khánh Dư, Trần Nhật Duật, Trần Nhân Tông, Lê Lợi, Khê Chanh, Hoàng Hoa Thám và rải rác ở một số xã, phường trên địa bàn thị xã.
Về kiến trúc nhà ở, điển hình là ngôi nhà số 5, phố Trần Nhật Duật của gia đình anh Nguyễn Đức Toàn, 52 tuổi, còn giữ được nhiều chi tiết kiến trúc Pháp khá đặc trưng. Đây là ngôi nhà có khuôn viên gần 1.000m2 do ông bà để lại, cụ ông là Nguyễn Đức Du, mở cửa hàng kinh doanh vận tải người ta gọi là cụ Hàng Du (hãng vận tải Hàng Du nổi tiếng một thời). Ngôi nhà có tuổi trên 100 năm. Đây là ngôi biệt thự một tầng, bố cục đối xứng, chính giữa có một sảnh gỗ lợp ngói che các bậc thang dẫn lên thềm nhà. Qua các bậc thang vào tiền sảnh như là một hành lang đệm trước khi đi qua cửa chính vào phòng khách. Phong cách kiến trúc của ngôi nhà với các cặp cuốn đều làm kiểu 1 cuốn lớn ở giữa, 2 cuốn nhỏ hai bên, các cột đỡ cuốn là cột tròn trên có đầu cột, đắp mô phỏng theo phong cách của thức cột Hy Lạp cổ đại... Về kiến trúc các công trình trụ sở và hành dinh, phải kể đến ngôi nhà số 33 - Ngô Quyền (nay là Trụ sở tiếp dân và đội kiểm tra xây dựng), ngôi nhà ở 41 - Ngô Quyền v.v.. Đặc biệt là Toà hành dinh (nay là Trụ sở HĐND, UBND thị xã) là một ngôi nhà đẹp, xây dựng khoảng năm 1883, ngoài những chi tiết kiến trúc Pháp thường thấy ở những ngôi nhà Pháp khác, ta chú ý đến một số chi tiết khá đặc trưng, đó là những lỗ hoa văn trang trí ở trên các cuốn ở mặt đứng có gạch gốm hoa chanh. Đó là một loại gạch trang trí đặc sắc cổ điển Việt Nam. Chi tiết này nói lên sự giao thoa văn hoá Đông Tây. Mặt bằng của toà nhà được thiết kế đối xứng, có một khối lớn ở giữa và hai khối ở hai bên. Toà nhà này có hai tầng chính đặt trên một tầng đế, trên cùng là một tầng sát mái. Tầng đế là một tầng nửa hầm xây nổi, có kẻ mạch vữa giả đá thường thấy trong kiến trúc cổ điển Pháp...
Về kiến trúc các công trình nhà thờ, phải kể đến nhà thờ giáo xứ đạo Yên Trì (Hiệp Hoà), được thiết kế theo phong cách tạm gọi là “Neo - Gothic” với ý nghĩa mong muốn phục hồi Gothic (kiến trúc thời Trung cổ) của những người thiết kế. Đó là cách tổ chức mặt bằng hình chữ thập, mặt đứng ba nhịp, nhịp giữa là lối vào chính, phía trên có cửa sổ “hoa hồng”, hai bên là các lối vào phụ phía trên là tháp chuông. Tuy nhiên, khác với các nhà thờ Gothic Pháp sử dụng rất nhiều yếu tố trang trí. Kiến trúc nhà thờ ở Quảng Yên mang nhiều thần thái Gothic Pháp với một tỷ lệ hài hoà trên mặt đứng, kết hợp với nhiều hoạ tiết trang trí theo phong cách Gothic dù còn chưa tinh tế, thẩm mỹ chưa cao song lại mang nhiều giá trị về mặt lịch sử và cảnh quan. Nhà thờ xứ đạo Tranh Giang ở khu vực Bến Than, đường Dã Tượng, phường Quảng Yên, nhìn từ xa, nhà thờ đồ sộ, đẹp, sừng sững mang lại cảm giác yên bình, che chở, ấm áp. Nhà thờ được xây dựng năm 1941, có chiều dài 30m, rộng 11m, cung thánh cao 22m; tháp chuông cao 32m. Hiện nhà thờ đang được trùng tu, tôn tạo lại bề thế và nguy nga hơn trước. Đứng từ trên cao nhìn xuống, tổng thể nhà thờ như một cây thánh giá khổng lồ với nhiều cung bậc khác nhau...
Theo PGS.TS Tôn Đại, Viện nghiên cứu định cư, thì “Kiến trúc Pháp ở Quảng Yên vẫn đẹp, tiêu biểu cho hình thức kiến trúc phương Tây, có pha trộn với kiến trúc Á Đông, là những công trình có giá trị tiêu biểu về mặt kiến trúc, lịch sử và văn hoá, là những kho tàng di sản trong kho tàng kiến trúc Việt Nam, do vậy cần phải được bảo tồn...”
Ngô Đình Dũng (CTV)
