Khu công nghiệp (KCN) là một mô hình quản lý các doanh nghiệp công nghiệp một cách tập trung (trước đây thường gọi là KCN tập trung) đã và đang được các nước phát triển, nhất là các nước đang phát triển áp dụng thành công bởi hiệu quả nhiều mặt mà nó đem lại như sử dụng hợp lý và tiết kiệm quỹ đất; tiết kiệm chi phí đầu tư hạ tầng; quản lý được môi trường và quy hoạch một cách có hiệu quả...
Đối với các nước đang trong quá trình công nghiệp hóa, các KCN còn đóng vai trò là hạt nhân thúc đẩy công nghiệp hóa nông nghiệp và nông thôn, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu dân cư, đẩy nhanh quá trình đô thị hóa.
Nhận rõ được những bất cập do việc chậm một nhịp so với các tỉnh lân cận trong việc hình thành và phát triển các kcn dẫn đến không những bị lỡ cơ hội trong việc thu hút đầu tư vào địa phương mà còn kéo dài tình trạng các doanh nghiệp công nghiệp mới tiếp tục được xây dựng xen lẫn trong các khu dân cư theo kiểu “xôi đỗ”, ngày 29-11-2001, Ban Thường vụ Tỉnh uỷ đã có Nghị quyết 06-NQ/TU “Về một số chủ trương, biện pháp tăng cường thu hút và nâng cao hiệu quả hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài và khu công nghiệp giai đoạn 2001- 2005”, chỉ rõ: “Từ nay, trừ các dự án gắn với vùng nguyên liệu và phải xử lí nhiều về môi trường, các dự án đầu tư mới chủ yếu vận động vào các khu công nghiệp (KCN), cụm công nghiệp (CCN). Nghiên cứu đổi mới phương thức huy động vốn đầu tư và mô hình doanh nghiệp phát triển hạ tầng KCN nhằm tăng sức cạnh tranh và thu hút đầu tư vào các KCN”.
Với tinh thần đó, tỉnh coi việc xây dựng thành công và phát triển có hiệu quả các KCN trong 10 năm đầu của thế kỷ 21 là một trong những chương trình kinh tế trọng điểm, có ý nghĩa chiến lược trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, tạo thế và lực mới, góp phần chủ động hội nhập kinh tế quốc tế. Đồng thời từ những kinh nghiệm ban đầu trong đầu tư, xây dựng KCN Cái Lân, Tỉnh ủy, UBND tỉnh rất quan tâm chỉ đạo, lãnh đạo việc xây dựng và đã thông qua đề án quy hoạch phát triển các KCN ở Quảng Ninh đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020 để sớm triển khai phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh trong kế hoạch 2006 - 2010 và những năm tiếp theo tại thông báo số 366, ngày 28-2-2007. Theo đó, đến năm 2020 trên địa bàn của tỉnh sẽ có ít nhất 29 KCN, trong đó có một số KCN nằm trong các Khu kinh tế (KKT) như KKT Vân Đồn, KKT Hải Hà (chưa kể một số KCN sẽ hình thành dọc đường cao tốc Hà Nội – Hạ Long – Móng Cái). Tuy nhiên, đến nay toàn tỉnh chỉ mới có 5 KCN và 1 CCN được triển khai đầu tư xây dựng hoặc đang làm thủ tục đầu tư nhưng tốc độ xây dựng các KCN này chưa được như mong muốn. Tại một số diễn đàn, câu hỏi “vì sao tốc độ xây dựng các KCN lại chậm ?” đã được đặt ra. Để trả lời thoả đáng cho vấn đề này thì không thể đơn giản hoặc võ đoán cho rằng đó là trách nhiệm của cơ quan quản lý chuyên ngành hoặc do chủ đầu tư yếu kém. Vậy chúng ta hãy thử đi tìm câu trả lời cho vấn đề này theo cách tiếp cận của người trong cuộc, để nhìn nhận vấn đề sát với thực tế hơn:
Trước hết phải thừa nhận là ở những năm đầu, do chưa có kinh nghiệm và với mong muốn sớm triển khai các KCN nên việc đề xuất lựa chọn chủ đầu tư hạ tầng các KCN chưa chặt chẽ, dẫn đến tình trạng có KCN, tuy đã xong các thủ tục đầu tư, nhưng do “lực bất tòng tâm” của chủ đầu tư nên tốc độ triển khai quá chậm, làm ảnh hưởng đến kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương có KCN. Tỉnh đã nhận ra điều này và đang điều chỉnh bằng cách giúp chủ đầu tư kêu gọi thêm đối tác để hợp tác hoặc thay thế chủ đầu tư mới. Tuy nhiên, đây chỉ là hiện tượng cá biệt và không phải tất cả chủ đầu tư các KCN đều “chỉ có tâm mà chưa đủ tầm”. Còn những yếu tố nằm ngoài chủ quan của các nhà đầu tư mà nếu chúng ta không mạnh dạn “mổ xẻ” thì không giải quyết triệt để thực trạng trên.
Thẳng thắn mà nói, tỉnh Quảng Ninh chỉ thật sự làm quen với thuật ngữ KCN từ những năm đầu thế kỷ này (khoảng 6 năm), khi Ban quản lý các KCN và ĐTNN (nay là Ban quản lý các KCN) chính thức đi vào hoạt động. Vì vậy cũng là điều dễ hiểu nhưng cũng thật đáng tiếc vì cho đến nay số người hiểu được bản chất khái niệm KCN và nội hàm của nó chưa nhiều. Vì vậy có tình trạng coi các dự án đầu tư hạ tầng các KCN không khác mấy so với đầu tư hạ tầng các khu đô thị (KĐT). Thậm chí do còn muốn níu kéo cơ chế xin cho hoặc vì những lý do tế nhị nào đó mà các dự án KCN chưa được nhiệt tâm ủng hộ. Mặc dù không phải là phổ biến, nhưng cách nhìn nhận vấn đề như vậy đã làm cho các dự án đầu tư các KCN gặp nhiều khó khăn, ngay từ những bước đầu tiên. Trong khi đó dường như các dự án Khu đô thị mới lại nhận được nhiều sự quan tâm hơn so với các KCN. Xin đơn cử một thí dụ: khi vừa có tin hình thành KCN Đông Mai (Yên Hưng), hoặc KCN Hải Yên (Móng Cái) thì ngay lập tức đã có doanh nghiệp được cấp đất ngay cạnh KCN để đầu tư hạ tầng KĐT. Những khu đất này theo chủ trương của Tỉnh ủy, sẽ được bố trí và giao cho chính doanh nghiệp hạ tầng KCN đầu tư xây dựng KĐT, dịch vụ hạ tầng xã hội ngoài hàng rào KCN phục vụ cho tái định cư, nhà ở của công nhân KCN và các công trình công cộng khác đồng thời cho phép dành một phần để chủ đầu tư kinh doanh như là một giải pháp hỗ trợ cho các doanh nghiệp đầu tư hạ tầng KCN. Điều này đã làm nản lòng chủ đầu tư các KCN ngay từ bước đầu tiên. Bởi vì để đầu tư một KCN có diện tích xấp xỉ 200 ha như KCN Hải Yên, chủ đầu tư sẽ phải bỏ ra số vốn tới 317 tỷ đồng nhưng việc thu hồi vốn sẽ kéo dài từ 10 – 15 năm, thậm chí có thể lâu hơn tùy thuộc vào tốc độ lấp đầy KCN và phương thức trả tiền thuê đất của các doanh nghiệp thứ cấp. Ông Cao Quang Duyệt, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Xi măng và Xây dựng Quảng Ninh, người được coi là giàu kinh nghiệm nhất của địa phương trong đầu tư xây dựng hạ tầng KCN đã thẳng thắn báo cáo trước cuộc họp của Ban Thường vụ Tỉnh ủy kiểm điểm về quá trình xây dựng KCN Cái Lân, đại ý: ông nhận đầu tư hạ tầng KCN Cái Lân vì ý thức chính trị chứ không vì mục tiêu lợi nhuận. Mặc dù Công ty ông có một lợi thế mà không phải công ty đầu tư hạ tầng nào cũng có được là ông mua xi măng của chính công ty mình với giá thành sản xuất chứ không phải với giá thương mại, nhưng vẫn phải sử dụng lợi nhuận của ngành sản xuất khác để đầu tư cho KCN. Là KCN đầu tiên của địa phương, lại được nhiều sự quan tâm hỗ trợ của lãnh đạo tỉnh và quyết tâm rất cao của chủ đầu tư, nhưng đến nay đã gần 7 năm Công ty ông vẫn đang phải tiếp tục đầu tư và đang chịu lỗ. Theo ước tính, ít nhất phải 8 đến 10 năm nữa mới tính đến việc thu hồi vốn. Nhưng ở vị trí này, cũng theo ông Duyệt, chỉ cần dành 10 ha để đầu tư KĐT thì chưa cần tiếp thị, đã có thể bán đất và thu được số tiền đủ để đầu tư 3 KCN như KCN Cái Lân ngay khi dự án vừa được phê duyệt quy hoạch (chúng tôi sẽ phân tích chi tiết về hiệu quả kinh tế giữa đầu tư KCN và KĐT vào một dịp khác). Thực tế nhiều dự án KĐT ở tỉnh ta đã chứng minh điều đó. Vì vậy, đối với các dự án đầu tư hạ tầng KCN, ngoài sự nỗ lực chủ quan của chủ đầu tư, các cấp, các ngành phải coi đây là giải pháp quan trọng để thực hiện công nghiệp hóa (CNH) hiện đại hóa (HĐH) ngay trên địa phương mình, phải coi đây là trách nhiệm của mình mà giành sự quan tâm giúp đỡ, hỗ trợ, không nên để nhà đầu tư tự xoay xở với những khó khăn với cách nghĩ đơn giản “đó là việc của chủ đầu tư”. Cũng không nên vì bức xúc quá, chưa tìm hiểu kỹ nguyên nhân và thấy rõ trách nhiệm của mình đã vội đánh giá chủ đầu tư yếu kém. Vai trò của chính quyền địa phương, nhất là cấp huyện rất quan trọng. Xin nêu một thí dụ nữa: Công ty Đầu tư Phát triển hạ tầng (thuộc TCT Viglacera) đầu tư rất thành công KCN Tiên Sơn (Bắc Ninh), từ 134 ha ban đầu đến nay đã nâng diện tích lên 350ha và họ đã lấp kín gần như toàn bộ diện tích đất công nghiệp. Mới đây, đầu năm 2007, công ty lại tiếp tục đầu tư một KCN tại huyện Yên Phong diện tích 340 ha và sẽ nâng lên 600ha. Đây là những vùng đất nông nghiệp loại I, nhưng việc đền bù giải phóng mặt bằng được tiến hành rất suôn sẻ nhờ sự hỗ trợ gần như tuyệt đối của chính quyền cấp huyện, cấp tỉnh. Trong khi đó ở KCN Hải Yên cũng chính do Công ty này làm chủ đầu tư thì lại gặp khó khăn ngay khâu lập và điều chỉnh quy hoạch, mặc dù chủ đầu tư đã nỗ lực với quyết tâm rất lớn nhưng cũng đã có dấu hiệu “mỏi gối”.
(Còn nữa)
