Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có 625 di tích lịch sử - văn hoá và danh thắng. Trong đó, 1 di sản thế giới, 60 di tích đã được xếp hạng cấp Quốc gia, 52 di tích đã được xếp hạng cấp tỉnh và 511 di tích đã được kiểm kê, phân loại. Đây là những bằng chứng, vật chất quan trọng minh chứng cho những thời kỳ lịch sử của dân tộc, là những danh thắng tiêu biểu của tỉnh.
Bên cạnh đó, Quảng Ninh còn có hàng nghìn di sản văn hoá phi vật thể đang tồn tại trong đời sống của đồng bào các dân tộc trong tỉnh. Đó là tiếng nói, chữ viết, ngữ văn dân gian, nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội, lễ hội truyền thống, nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian… Trong thời gian qua, nhiều chương trình, dự án liên quan đến bảo tồn di tích, di sản văn hoá phi vật thể đã và đang được thực hiện. Nhiều di sản đã thoát khỏi nguy cơ mai một do những tác động cả về mặt chủ quan và khách quan.
Tuy vậy, trải qua thời gian, nhiều di tích bị xuống cấp, hư hại cần được quan tâm, chăm sóc, đầu tư tu bổ, tôn tạo, phục hồi. Bằng nguồn vốn từ ngân sách nhà nước, nguồn vốn xã hội hoá, 5 năm qua, hàng trăm di tích đã được đầu tư tu bổ, tôn tạo, phục hồi góp phần tích cực phục vụ đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân, kéo dài tuổi thọ công trình, bảo tồn và phát huy những yếu tố gốc, cấu thành di tích. Tiêu biểu như: Khu Di tích - Danh thắng Yên Tử, di tích lịch sử đình Đền Công (TP Uông Bí), đình, chùa Hổ Lao, chùa Bắc Mã (Đông Triều), đình Lưu Khê, đình Trung Bản (Yên Hưng), đình Lục Nà (Bình Liêu), đình Làng Dạ (Ba Chẽ) v.v.. Một số di tích đang trong giai đoạn tiến hành đầu tư, tu bổ, tôn tạo như: Chùa Ba Vàng (Uông Bí), đình Phong Cốc (Yên Hưng), Di tích lịch sử Trung tâm Chiến khu Đông Triều (Đông Triều), đình Trà Cổ (Móng Cái) v.v.. Một số quy hoạch đang được triển khai như Quy hoạch Khu Di tích - Danh thắng Yên Tử (Uông Bí), Khu di tích Chiến thắng Bạch Đằng (Yên Hưng), Khu di tích nhà Trần ở Đông Triều (Đông Triều) và Khu di tích Thương cảng Vân Đồn (Vân Đồn)...
Nhằm giữ gìn, bảo quản và phát huy giá trị các di sản văn hoá, trong những năm qua, Quảng Ninh đã xây dựng được hệ thống các nhà bảo tàng, nhà lưu niệm từ tỉnh, huyện đến tận cơ sở. Các hiện vật được lưu giữ là nguồn tài liệu, hiện vật quý phục vụ nghiên cứu khoa học, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hoá của công chúng. Kết quả khảo cổ học cũng cho thấy, trong quá trình chinh phục tự nhiên và phát triển của con người, Quảng Ninh đã tạo ra một không gian văn hoá với hàng trăm di sản thuộc về giai đoạn tiền sử và lịch sử, trong đó có những di chỉ khảo cổ, di tích lịch sử có giá trị quan trọng như Đầu Rằm, bãi cọc Bạch Đằng, hang Đông Trong, Hòn Hai - Cô Tiên, chùa Lấm... Chỉ tính riêng hai năm gần đây, hàng chục địa điểm khảo cổ đã được thăm dò khai quật như: Chùa Bác Mã và thôn Bác Mã, mộ gạch Đức Sơn, mộ cổ Nghĩa Hưng (Đông Triều), Bảo tháp (Vân Đồn)... Qua đây đã góp phần làm rõ về không gian văn hoá phong phú, đặc trưng cơ bản của từng giai đoạn phát triển, những dấu ấn lịch sử của các thế hệ cư dân sinh sống trên mảnh đất địa đầu Đông Bắc nước ta.
Bên cạnh kết quả đạt được, công tác quản lý di sản vẫn còn những hạn chế. Đó là các quy định vẫn còn thiếu và nhiều kẽ hở, chậm bổ sung và cập nhật dẫn tới hiện trạng khi sự xâm hại đã diễn ra mới tìm biện pháp khắc phục. Sự phối hợp của các đơn vị liên quan có lúc còn chưa được nhịp nhàng; phân công nhiệm vụ còn bộc lộ nhiều bất cập, đan xen, chồng chéo về trách nhiệm. Ngoài ra, những tác động về tự nhiên (thời tiết, bão lũ, độ ẩm cao), sự xâm hại của con người (lấn chiếm khu vực di tích, tu bổ không đúng phương pháp), sự phát triển quá nhanh của kinh tế, xu hướng mở cửa, du nhập các hoạt động văn hoá mới, có yếu tố nước ngoài làm ảnh hưởng mạnh và trực tiếp tới di sản văn hoá. Nguồn vốn dành cho các chương trình, kế hoạch bảo tồn và phát huy di sản văn hoá vẫn còn thiếu, chưa kịp thời v.v..
Ngọc Mai
