Người nào “tín” thì bảo, sau khi dời sang vị trí hiện giờ, Bảo tàng Quảng Ninh “phát” hẳn, trừ những thời điểm dịch giã căng thẳng, còn không cứ ổn định là nơi đây lại tấp nập du khách. Ngược lại, người lý giải kiểu thực tế hơn thì bảo, công trình mới khang trang, hiện đại lại ngự ở vị trí đẹp, ngay bên bờ di sản Vịnh Hạ Long, sao mà chẳng “đắt khách”…
Dù là kiểu gì thì đó cũng là thực tế không thể phủ nhận. Còn nữa, sau khi “dời đô”, chỉ trong 3 năm trở lại đây, Bảo tàng Quảng Ninh đã có tới 8 “quốc bảo” từ những hiện vật thuộc quyền sở hữu của đơn vị…
8 trong tổng số hơn 3 vạn tài liệu, hiện vật mà Bảo tàng Quảng Ninh đang có, là con số không lớn, nhưng với 8 Bảo vật Quốc gia thì lại là niềm tự hào của đơn vị cũng như Quảng Ninh.
| Một số Bảo vật Quốc gia thuộc sở hữu của Bảo tàng Quảng Ninh hiện nay. | ||
Còn nhớ, thời điểm ngay sau khi có những hiện vật đầu tiên được công nhận Bảo vật Quốc gia vào cuối năm 2018, Quảng Ninh đã tổ chức lễ công bố gắn với khai trương phòng trưng bày Bảo vật Quốc gia nhân Tuần Du lịch Hạ Long – Quảng Ninh, tháng 4/2019. Chính vì vậy mà Quảng Ninh được các nhà khoa học cũng như lãnh đạo trung ương đánh giá cao về việc phát huy giá trị hiện vật sau công nhận Bảo vật Quốc gia.
Ông Kiều Đinh Sơn, Giám đốc Bảo tàng Quảng Ninh, chia sẻ: “Thực tế đã có những đơn vị lúc công nhận thì háo hức công nhận cho bằng được, được rồi thì mức độ phát huy lại không tới. Quảng Ninh may mắn là được đầu tư xây dựng mới Bảo tàng với kiến trúc đẹp, không gian trưng bày hiện đại, độc đáo là điều kiện quan trọng để phát huy tốt giá trị các Bảo vật, hiện vật cổ quý hiếm mà đơn vị đang sở hữu”.
Hội được các yếu tố thuận lợi, trong 2 năm gần đây, Bảo tàng thu hút lượng khách cao hơn hẳn trước kia tham quan các không gian trưng bày của công trình, gồm cả không gian trưng bày các Bảo vật Quốc gia. Cụ thể, năm 2019 có tổng số trên 367.000 lượt khách đến với Bảo tàng, trong đó khách nước ngoài là 30.000 lượt. Năm 2020 vừa qua, do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 nhưng Bảo tàng vẫn hút gần 346.000 khách, trong đó khách nước ngoài là hơn 3.900 khách.
“Cái khó bó cái khôn”
Sau lần công nhận 2 Bảo vật Quốc gia đầu tiên vào năm 2018, 2 năm gần đây, Bảo tàng Quảng Ninh tiếp tục được công nhận thêm 6 Bảo vật Quốc gia mới, nâng tổng số “quốc bảo” mà đơn vị sở hữu lên 8 hiện vật. Vậy việc gia tăng số “quốc bảo” liệu có đi kèm với sự đầu tư xứng tầm về không gian trưng bày mới hay không?
Qua khảo sát, tìm hiểu của chúng tôi cho thấy, phòng trưng bày Bảo vật Quốc gia tại Bảo tàng Quảng Ninh hiện nay đã mở rộng hơn so với không gian trưng bày thiết kế năm 2019, tuy nhiên vẫn trên cơ sở sắp xếp, thu gọn diện tích phòng trưng bày cổ vật hiện có để dành một không gian riêng (không khép kín) cho mục tiêu này.
3 Bảo vật mới công nhận cuối năm 2020, sau khi công bố vào dịp tới đây thì Bảo tàng Quảng Ninh mới tiến hành chỉnh lý, trưng bày trong không gian Bảo vật Quốc gia. Còn lại 5 Bảo vật được công nhận năm 2018, 2019 thì đơn vị mới chỉ có duy nhất 1 tủ trưng bày chuyên dụng, hiện đang trưng bày Bình gốm Đầu Rằm.
Sở dĩ ưu tiên tủ trưng bày này cho Bình gốm Đầu Rằm, vì bảo vật làm bằng chất liệu gốm xốp, dễ chịu tác động của môi trường nhất và thực tế hiện vật khi nhập về Bảo tàng đã bị vôi hóa 2/5 thân bình. Với điều kiện, yêu cầu cụ thể cho mỗi bảo vật, tủ đáp ứng được các yếu tố chuẩn cho việc bảo vệ và bảo quản khi trưng bày, như: độ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng... mà ít bị phụ thuộc vào môi trường xung quanh, đồng thời đảm bảo cả về điều kiện an ninh, an toàn cho bảo vật.
Ông Nguyễn Đức Phương, Trưởng Phòng Nghiên cứu - Sưu tầm - Trưng bày của Bảo tàng Quảng Ninh, cho biết: Đây là mẫu tủ nhập khẩu được đầu tư kinh phí theo dự án Bảo tàng, chuẩn về các điều kiện bảo quản, bảo vệ cho hiện vật. Giá trị của tủ khá cao, lên tới khoảng 1 tỷ/tủ. Sau này, do Bảo tàng không đủ kinh phí mua theo mẫu tủ trên nên đơn vị dựa vào kết cấu tủ này để đặt hàng trong nước, phục vụ cho trưng bày các bảo vật còn lại.
Phân tích kỹ hơn, ông bảo, những tủ này cũng có kết cấu khung sắt và kính cường lực, hình dáng khá giống mẫu tủ chuyên dụng kể trên, tuy nhiên về điều kiện an ninh cũng như bảo quản hiện vật đều không bằng.
Đơn cử như tủ kia là khoá, kính cường lực tự động nâng - hạ, sử dụng điều khiển, vậy muốn mở tủ thì nhất thiết phải có điều khiển, còn như tủ đang dùng, chỉ với vài thiết bị đơn giản là có thể mở được. Hay ánh sáng, việc duy trì độ ẩm tiêu chuẩn của tủ tự chế thì rõ ràng không thể bằng ánh sáng tủ chuyên dụng được. Có tủ chuyên dụng thì độ bền của hiện vật tốt hơn rất nhiều, cả về màu sắc cũng như chất liệu… Thiếu hệ thống tủ chuyên dụng nên việc trưng bày 3 Bảo vật Quốc gia mới được công nhận gần đây cũng sẽ phải “liệu cơm gắp mắm” mà thôi.
Không chỉ thiếu hệ thống tủ chuyên dụng, điều kiện bảo quản các Bảo vật quốc gia chưa có nhiều khác biệt so với các hiện vật khác tại Bảo tàng, mà qua quan sát, chúng tôi cũng nhận thấy, các không gian trưng bày của Bảo tàng hiện đều thiết kế thông nhau, dùng chung một hệ thống giao thông/cửa đi lại… nên không thể tạo được không gian riêng cần thiết đáp ứng cho yêu cầu đối với công tác bảo vệ bảo vật cũng như hiện vật cổ quý hiếm.
Làm sao cho xứng tầm?
Bảo vật Quốc gia là di sản văn hoá vô cùng quý giá mà người xưa sáng tạo ra, còn lại đến hôm nay. Không chỉ có giá trị về nhiều mặt, đây còn là những hiện vật độc bản - “có một không hai”. Bảo tàng Quảng Ninh có được 8 “quốc bảo” như vậy là điều rất đáng tự hào, tiếc rằng do hạn chế về nguồn lực mà việc gìn giữ, bảo quản, phát huy chưa thật sự tương xứng giá trị hiện vật.
Người xưa vẫn nói, xem cách ứng xử thì biết người ta coi trọng những gì mình đang sở hữu ra sao(?) Bảo tàng Quảng Ninh là đơn vị tự chủ nguồn kinh phí chi thường xuyên, từ đầu năm 2020 đến nay chịu ảnh hưởng rất lớn do đại dịch Covid-19. Vậy nên, qua tìm hiểu chúng tôi được biết, đơn vị đã có văn bản xây dựng phương án bảo vệ và phát huy bảo vật quốc gia, hiện vật cổ quý hiếm gửi Sở VHTT làm cơ sở trình UBND tỉnh.
Chia sẻ với chúng tôi, lãnh đạo Bảo tàng cho hay, với phương án này, đơn vị đề xuất phương án nâng cấp và cải tạo để hoàn thiện không gian này, tạo thành một không gian riêng, tách biệt cho không chỉ trưng bày Bảo vật Quốc gia mà còn là cả các hiện vật cổ quý hiếm nữa.
Bên cạnh việc chiêm ngưỡng các Bảo vật tại đây, du khách còn được giới thiệu đầy đủ, chi tiết về giá trị “đặc sắc, có một không hai” của chúng trong bối cảnh tổng thể về lịch sử, cảnh quan… có liên quan. Việc giới thiệu thông qua hệ thống tài liệu khoa học như pano, phụ đề, bản trích, ảnh, bản dập, bản vẽ hoa văn, hiện vật tương ứng đồng thời, đồng dạng… nhằm minh hoạ, lý giải, làm rõ giá trị đối với mỗi Bảo vật, hiện vật cổ quý hiếm. Tất cả nhằm tạo một hình thức thông tin có tính “cầu nối” giữa hiện vật và du khách tham quan.
Đặc biệt, quan trọng là việc đầu tư hệ thống tủ bảo vệ và trưng bày Bảo vật cũng như hiện vật cổ quý hiếm đảm bảo tiêu chuẩn. Theo đó, việc đầu tư gồm 2 hệ thống: Hệ thống tủ tường đối với toàn bộ diện tường của Phòng trưng bày đặc biệt; hệ thống tủ độc lập trưng bày các Bảo vật Quốc gia, tương tự như với tủ bảo vệ và trưng bày mà Bảo tàng đã được trang bị trong giai đoạn thực hiện dự án bảo tàng trước đây.
Cùng với đó, bổ sung hệ thống điện chiếu sáng cục bộ, hệ thống âm thanh, màn hình trình chiếu… Tiếp tục bổ sung, hoàn thiện phương án bảo vệ và cơ chế hoạt động của hệ thống an ninh giám sát, phòng cháy chữa cháy theo quy định. Trước mắt, đề xuất ưu tiên việc điều chỉnh vị trí và lắp đặt bổ sung hệ thống camera an ninh, cảm biến hồng ngoại, cảm ứng từ… giám sát cục bộ ở một số vị trí trong phòng, các lối ra - vào.
Trao đổi với chúng tôi, ông Kiều Đinh Sơn từng bày tỏ: Về lâu dài, trong điều kiện không gian trưng bày của Bảo tàng Quảng Ninh đáp ứng đủ tiêu chuẩn như thế, đơn vị có thể kết hợp trưng bày bổ sung các hiện vật “đặc biệt” khác, hoặc phối hợp với các tập thể, cá nhân, các bảo tàng quốc gia, bảo tàng các địa phương khác trong cả nước… tổ chức các trưng bày chuyên đề cổ vật quý hiếm.
Thiết nghĩ, những mong muốn vươn tầm của Bảo tàng Quảng Ninh rất đáng để nghiên cứu, tạo điều kiện động viên, khích lệ, nhất là trong xu thế hội nhập rộng rãi cũng như định hướng phát triển du lịch bền vững từ các di sản văn hoá của tỉnh hiện nay.
Phan Hằng
