Theo bà Phạm Thị Hải Yến, Trưởng Phòng Xây dựng Nếp sống văn hoá và gia đình (Sở VH,TT&DL), hương ước là văn bản quy phạm xã hội quy định các quy tắc xử sự chung do cộng đồng dân cư cùng thoả thuận đặt ra để điều chỉnh các quan hệ xã hội mang tính tự quản của nhân dân. Hương ước không chỉ quy định nghĩa vụ của mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng mà còn định rõ trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo vệ, giúp đỡ lẫn nhau trong đời sống thường nhật. Đồng thời, khuyên răn mọi người ăn ở hoà thuận theo đúng đạo hiếu gia đình, giữ gìn tình làng nghĩa xóm, giúp nhau lúc hoạn nạn, túng thiếu hay có “công to, việc lớn” trong nhà. Nhờ đó, hương ước góp phần phát huy trong làng, thôn, bản và mỗi người dân nhiều đức tính truyền thống tốt đẹp và quý báu.
Xác định rõ vai trò của việc xây dựng hương ước, quy ước, ngày 19-6-1998, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 24/1998/CT-TTg về việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của làng, bản, thôn, ấp, cụm dân cư. Cùng với đó, Liên Bộ Tư pháp, Văn hoá - Thông tin, Uỷ ban Trung ương MTTQ Việt Nam đã có Thông tư liên tịch số 03 hướng dẫn việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của làng, bản, thôn, ấp, cụm dân cư. Sau khi Thông tư 03 ra đời, Sở VH, TT&DL đã phối hợp với Sở Tư pháp nhanh chóng tham mưu xây dựng quy ước, hương ước trong địa bàn các khu dân cư. Đến nay, việc xây dựng và thực hiện quy ước, hương ước đã được triển khai đồng bộ, ngày càng phát huy hiệu quả. Hiện 1.073 làng, bản, thôn, tổ dân phố trong tỉnh đã xây dựng hương ước, quy ước theo đúng thủ tục, trình tự: Soạn thảo, lấy ý kiến nhân dân, tổ chức thảo luận, góp ý, thông qua tại hội nghị nhân dân theo nguyên tắc đa số, được UBND huyện xem xét và phê duyệt.
Ông Ngô Đình Dũng, Phó Trưởng Phòng Văn hoá - Thông tin TX Quảng Yên cho biết: Hiện hầu hết các làng, khu phố trên địa bàn thị xã đều đã xây dựng và ban hành quy ước, hương ước. Nội dung của quy ước, hương ước được hình thành thông qua sự bàn bạc, thảo luận và thống nhất của toàn thể người dân theo nguyên tắc công khai, dân chủ. Chính vì vậy, khi đưa vào thực hiện, quy ước và hương ước nhận được sự đồng thuận và được nhân dân tự giác chấp hành. Lâu dần, các quy định ấy đi sâu vào nếp nghĩ, lối sống của người dân. Vì vậy, trước khi làm việc gì, người dân đều cân nhắc xem có phù hợp với quy ước, hương ước của làng, khu phố hay không. Nội dung các hương ước, quy ước ngắn gọn, dễ hiểu, dễ nhớ, chủ yếu tập trung vào điều chỉnh các quan hệ tự quản tại cộng đồng dân cư, như: Bảo vệ trật tự trị an, phát triển sản xuất, giải quyết các tranh chấp, phòng chống tệ nạn xã hội… Đặc biệt, việc giữ gìn, phát huy các giá trị truyền thống, nền nếp gia phong của gia đình, dòng họ luôn được đặt lên hàng đầu. Theo đó, ông bà phải sống gương mẫu, chăm lo, dạy bảo con cháu trở thành người có ích cho xã hội; còn con cháu hiếu thảo, kính trọng, chăm sóc, phụng dưỡng ông bà, cha mẹ. Hàng xóm, láng giềng đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ nhau trong lao động, sản xuất lẫn khi hoạn nạn, khó khăn.
Ở nhiều địa phương, các thôn, làng, khu dân cư còn chủ động lồng ghép quy chế dân chủ vào xây dựng quy ước, hương ước về nếp sống văn hoá, như: Thanh niên nam, nữ kết hôn đúng tuổi quy định; xoá bỏ các phong tục, tập quán lạc hậu ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống; vận động nhân dân đóng góp xây dựng các quỹ “Đền ơn, đáp nghĩa”, “Vì người nghèo”, “Khuyến học”. Một số quy định của hương ước, quy ước cũng đã được lồng ghép vào các phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá”, “Xây dựng nông thôn mới” thu hút được số đông nhân dân hưởng ứng tham gia… Tiêu biểu phải kể đến là phường Mạo Khê, xã Tân Việt (TX Đông Triều); xã Hiệp Hoà (TX Quảng Yên); xã Quảng La (huyện Hoành Bồ); xã Hải Đông (TP Móng Cái)…
Nhờ thực hiện có hiệu quả việc xây dựng và ban hành quy ước, hương ước, tại nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh, các đám cưới, đám tang, mừng thọ đã tổ chức tiết kiệm, không phô trương, hình thức, ăn uống linh đình dài ngày. Đồng thời, loại bỏ được nhiều hủ tục như tảo hôn, cưỡng ép kết hôn; lăn huyệt, gọi hồn, yểm bùa khi tổ chức đám tang… Vệ sinh môi trường ở các địa phương, nhất là khu vực nông thôn và miền núi được quan tâm triển khai thực hiện nên đường làng, ngõ xóm được vệ sinh sạch sẽ, có rãnh thoát nước đảm bảo hợp vệ sinh. Một số xã, thị trấn thành lập được tổ hợp tác, tổ dịch vụ môi trường. Công tác dân số - kế hoạch hoá gia đình và bảo vệ, chăm sóc trẻ em đưa vào nội dung quy ước, hương ước đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều thôn, làng, khu phố không có người sinh con thứ ba; trẻ em trong độ tuổi được đến trường học tập đúng độ tuổi; tình trạng trẻ em suy dinh dưỡng được khắc phục…
Hoàng Anh
