Trong suốt tiến trình lịch sử của dân tộc mình, trong tất cả những sinh hoạt cộng đồng, theo suốt cuộc đời, dù đi đâu, ở đâu, có một thứ tài sản mà người Dao bao giờ cũng đem theo trong hành trang của mình - đó là sách Nôm Dao. Người Dao ở Quảng Ninh cũng vậy, sách cổ là vốn quý của bà con, được truyền từ đời này qua đời khác như một món thừa kế thiêng liêng.
Trong sách ấy là kho tàng kiến thức của dân tộc được đúc rút qua nhiều thế hệ với những nội dung khá phong phú. Có những cuốn sách phản ánh nguồn gốc, lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Dao hay ghi chép gia phả của từng dòng tộc, dòng họ cụ thể. Qua đó, lý giải tục thờ Bàn Vương - vị thuỷ tổ mà người Dao vẫn gọi là “Thánh Piền hùng sinh tỉa”, vị thánh lớn nhất của người Dao. Sách cổ kể lại quá trình thiên di gian nan, vất vả của dân tộc Dao cũng như tinh thần đấu tranh bất khuất của họ trong việc chinh phục thiên nhiên, chống ngoại xâm. Mỗi dòng họ, mỗi gia đình lại có những cuốn gia phả ghi chép lại diễn tiến phát triển của dòng họ, gia đình mình, với ý thức hệ sâu sắc, bền vững rằng tất cả người Dao đều là con cháu Bàn Vương, dù ở đâu cũng thống nhất và đồng nhất về tín ngưỡng, văn hoá, ngôn ngữ và các phong tục tập quán.
Các hoạt động nghi lễ, tôn giáo tín ngưỡng của người Dao khá phong phú nên sách dùng cho các hoạt động này cũng khá nhiều, chiếm phần lớn về số lượng, bao gồm các sách cúng, bài cúng sử dụng trong lễ cấp sắc, Tết nhảy, lễ tơ hồng, hướng dẫn nghi lễ cúng chữa bệnh, cầu mùa, làm nhà, đặt mộ... Trong đó, đáng kể nhất là sách sử dụng trong lễ cấp sắc. Tục cấp sắc là nghi lễ tôn giáo tiêu biểu, đặc trưng của người Dao. Người con trai dân tộc Dao phải qua lễ cấp sắc mới được thánh thần công nhận, trở thành con người của cộng đồng, con người xã hội, khi sống làm ăn sinh hoạt được may mắn, khi chết mới được về với tổ tiên. Lễ cấp sắc có nhiều thủ tục, nghi thức khác nhau, mỗi nghi thức đều có hướng dẫn trình tự tiến hành trong sách, cũng như những bài cúng sử dụng trong nghi thức ấy. Lễ cấp sắc là hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng song mang tính giáo dục cao, thông qua những điều ghi trong đạo sắc, bao gồm 10 độ, 10 cấm, 10 nguyện, 10 hỏi là những giá trị đạo đức mà con người phải giữ gìn, phải phấn đấu đạt tới.
Trong một số lễ tục khác như: Lễ cầu mùa, tục cưới xin, làm nhà... sách cổ cũng đóng vai trò quan trọng. Qua đó, phản ánh đời sống tín ngưỡng, nghi lễ ứng xử và nếp sống văn hoá của dân tộc Dao. Người Dao trọng sách cổ, trọng vốn kiến thức cổ và chữ viết của dân tộc mình. Đối với họ, học chữ Nôm Dao không chỉ để biết được cội nguồn, lịch sử, phong tục của tộc người mình, mà còn để học rất nhiều điều từ thế hệ đi trước. Có những cuốn sách răn dạy cách làm người, cách đối nhân xử thế, giáo dục đạo đức với cách nói mộc mạc giản dị, dễ hiểu, khuyên răn mọi người như: Cần chăm chỉ làm ăn; kính trọng bố mẹ; anh em cần sống hoà thuận; chỉ nên kết bạn với người lương thiện; không được khinh người; không được làm hại người; người vợ cần thảo hiền; giàu có phải chính đáng; cần phải sống lương thiện... Lại có những cuốn sách hướng dẫn mọi người cách làm ăn phát triển kinh tế như kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp của người xưa truyền lại, cách làm nhà, tậu trâu, cách làm một số nghề thủ công... Bên cạnh đó là những tác phẩm văn học, bao gồm nhiều thể loại như: Trường ca, truyện thơ, tập truyện, các bài hát giao duyên “pả dung”... mang nội dung phong phú. Đó là những tác phẩm phản ánh quan niệm của người Dao về vũ trụ, lý giải về các hiện tượng tự nhiên, thể hiện khát vọng chinh phục thiên nhiên, về đạo lý làm người; là bài ca ngợi ca lao động, ca ngợi lòng dũng cảm, ca ngợi tình yêu, tình cảm gia đình và những điều tốt đẹp trong cuộc sống.
Sách cổ người Dao là di sản văn hoá đặc sắc và có giá trị nhân văn, nhân bản cao. Hiện nay, người Dao đã học chữ quốc ngữ, song việc bảo tồn sách cổ và học chữ Nôm Dao vẫn là việc làm rất cần thiết. Vì vậy, trong nhiều năm qua, Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch đã có nhiều công trình, đề tài, dự án nghiên cứu, sưu tầm các giá trị văn hoá dân gian các tộc người thiểu số, trong đó có người Dao. Đặc biệt, từ năm 2010 đến nay, Sở đã tổ chức sưu tầm được nhiều sách cổ, trong đó có sách cúng, sách xem tướng số, xem ngày, các bài hát Dao... và tổ chức cho người dân xã Bằng Cả, huyện Hoành Bồ mở các lớp học chữ nôm Dao. Lớp do các thầy trong làng trực tiếp truyền dạy, đến nay đã có nhiều em biết viết, đọc chữ nôm Dao của dân tộc mình. Và quan trọng hơn là để các em hiểu được rằng, học không chỉ để biết chữ, để đọc và giữ được sách cổ, để hiểu về nguồn cội, về các nghi lễ, phong tục tập quán... mà học chữ cũng là học cách làm người.
Nguyễn Trung Hà (CTV)
