Dưới các triều đại phong kiến, Thái miếu là chốn linh thiêng nhất, là nơi thờ cúng tổ tiên của nhà vua. Chính vì thế, nơi đặt Thái miếu (thường là ở quê gốc của đức Thái tổ) vẫn được coi là kinh đô thứ hai của một triều đại. Cái tên Đông Triều cũng bởi ở đây có Thái miếu nhà Trần...
Từ những cứ liệu lịch sử
Theo cuốn “Đông Triều, trung tâm văn hoá, tín ngưỡng của nhà Trần (1225-1400)” của thạc sĩ Nguyễn Văn Anh (Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành - Viện Khoa học xã hội Việt Nam), thì nếu xét về quê hương, nhà Trần có ba nơi, thứ nhất là Dương trạch ở xã An Sinh, huyện Đông Triều, tỉnh Hải Dương (nay huyện Đông Triều thuộc Quảng Ninh), thứ hai là Dương trạch ở xã Tức Mặc, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định (nay là phường Lộc Vượng, TP Nam Định, tỉnh Nam Định), thứ ba là Âm phần ở xã Thái Đường huyện Hưng Nhân, tỉnh Thái Bình (nay là xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình). Trong ba nơi này, nơi quan trọng nhất là An Sinh (Đông Triều) vì ở đây có Thái miếu, mà dân gian quen gọi là Đền Thái.
Đền Thái toạ lạc trên đồi Đình, thôn Trại Lốc 2, xã An Sinh (Đông Triều). Hiện nay ngôi đền chỉ còn là phế tích nằm trong khu vườn trồng vải thiều của một hộ dân, cách lăng vua Trần Hiến Tông khoảng 200m về phía đông, cách lăng vua Trần Anh Tông khoảng 500m về phía nam, cùng trong xã An Sinh. Đứng từ đền Thái nhìn về phía Nam thấy được gác chuông chùa Quỳnh Lâm, quần thể đền Sinh thờ 8 vua Trần cùng làng mạc và cánh đồng của nhân dân xã An Sinh...
Qua các đợt khai quật thám sát khảo cổ học tại di tích đền Thái từ năm 2008 đến nay của Ban Quản lý các di tích trọng điểm tỉnh và Viện Khảo cổ học, đã làm xuất lộ nhiều dấu vết kiến trúc với mật độ khá dày của một công trình kết nối liên hoàn nhiều hạng mục, như: Hệ thống nền móng nhà, sân vườn, bồn hoa và đường đi, các dấu vết kiến trúc của thời Trần và thời Nguyễn. Trong quá trình khai quật, các di vật thu được chủ yếu là vật liệu kiến trúc, gồm: Các loại ngói cánh sen, ngói mũi lá, các loại gạch hình chữ nhật, đầu đao cùng hệ thống tảng kê chân cột. Đồ gốm men đã tìm thấy chủ yếu là thời Trần. Đây là công trình được các nhà khảo cổ học đặc biệt quan tâm. Theo PGS.TS Phan Khanh, Viện Khảo cổ học, thì tên của di tích là đền Thái, chữ “Thái” ở đây là “Thái miếu”. Đây là di tích quan trọng đặc biệt bậc nhất trong hệ thống các di tích lăng mộ nhà Trần ở Đông Triều nói riêng và hệ thống các di tích nhà Trần nói chung...
| Từ Tiên miếu (nơi thờ tổ tiên), sang đầu thế kỷ XIV, nơi đây dần trở thành Thái miếu (nơi thờ cúng của cả hoàng tộc), bởi Đông Triều là quê gốc của nhà Trần, nên khi các vua Trần mất đi, bài vị được thờ ở quê hương. Càng về sau, quy mô kiến trúc của công trình càng được mở rộng hơn. |
Nghiên cứu mặt bằng kiến trúc, các nhà khảo cổ học tìm ra ở di tích đền Thái có toàn bộ kiến trúc trung tâm gồm có 3 phần: Nhà ngoài cùng có bậc lên xuống là Tiền điện. Nhà này có 5 gian 2 chái, mỗi vì có 4 cột. Nhà chính giữa là Chính điện, gồm có 7 gian và 2 chái, mỗi vì có 4 cột, chiếm diện tích 543,2m2. Nền chính điện cao hơn nền của các phần phía trước và phía sau. Hai nhà phía sau là Hậu điện. Các dãy nhà kết nối với nhau bằng ống muống tạo ra mặt bằng kiến trúc hình chữ “Vương”. Bên cạnh phía ngoài là một ngôi nhà nhỏ, có thể nhà này để dùng riêng cho thủ từ. Các dãy nhà này đều mang đặc trưng kiến trúc cổ truyền Việt Nam với kết cấu gian lẻ 5 gian 2 chái, 7 gian 2 chái. Các gian chái không sử dụng vào mục đích thờ cúng mà để bảo vệ mưa nắng cho các gian kề. Nhà 4 cột ở nước ta xuất hiện từ thời Lý đến thời Trần, kéo dài đến tận thế kỷ XVI. Trừ Chính điện, bó nền bằng gạch được xác định vai trò quan trọng của toà nhà này, còn tất cả được bó nền bằng cuội là một đặc trưng kiến trúc thời Trần ở An Sinh. Nhà Chính điện có nền cao hơn Tiền điện và Hậu điện, đây là một đặc trưng kiến trúc thời Trần nói chung.
Dựa trên các kết quả khảo cổ và tư liệu lịch sử, thạc sĩ Nguyễn Văn Anh khẳng định: Di tích đền Thái được xây vào khoảng đầu thế kỷ XIII, sau khi Trần Thái Tông lấy vùng đất Yên Phụ, Yên Dưỡng, Yên Sinh, Yên Hưng, Yên Bang (thuộc tỉnh Quảng Ninh) ban cho anh là Trần Liễu làm đất thang mộc. Từ Tiên miếu (nơi thờ tổ tiên), sang đầu thế kỷ XIV, nơi đây dần trở thành Thái miếu (nơi thờ cúng của cả hoàng tộc), bởi Đông Triều là quê gốc của nhà Trần, nên khi các vua Trần mất đi, bài vị được thờ ở quê hương. Càng về sau, quy mô kiến trúc của công trình càng được mở rộng hơn.
Đền Thái thờ Tam Thánh tổ Trần triều là: Thái tổ Trần Thừa; vua Trần Thái Tông; vua Trần Thánh Tông. Ngôi đền tổ thờ các vị vua khai sáng triều Trần này là một di tích nằm trong quần thể các di tích lịch sử nhà Trần ở Đông Triều. Trải qua thời gian, do sự tàn phá của thiên nhiên, cộng với những biến động của lịch sử, đền Thái nay chỉ còn là phế tích... Năm 1993, trên đồi Đình người dân địa phương đã xây một ngôi đền nhỏ và đặt tên chữ là “Đại Vương đền”, trong đền có đặt bài vị thờ, tấm bia đá đã vỡ được nhân dân ghép lại để bảo tồn di sản quý của dân tộc mà đất Đông Triều đang lưu giữ.
Kết luận tại hội thảo khoa học “Di tích đền Thái trong hệ thống di tích lăng mộ, đền miếu nhà Trần tại Đông Triều” tháng 8-2011. PGS.TS Tống Trung Tín, Viện trưởng Viện Khảo cổ học Việt Nam đã khẳng định, đền Thái là di tích nhà Trần có mặt bằng hoàn chỉnh và nguyên vẹn nhất được phát lộ cho đến nay...
Để di tích phát huy giá trị...
Mặc dù đã lập xong quy hoạch tổng thể khu di tích đền Thái để trùng tu, song hiện trạng đền Thái là một phế tích bị vùi lấp hàng trăm năm trong lòng đất nên việc trùng tu, tôn tạo di tích này gặp khá nhiều khó khăn.
Trải qua các biến cố của lịch sử, trước đây, khi chưa có điều kiện nghiên cứu, khảo cổ, chẳng ai biết được tại đây là ngôi đền thờ cúng cả hoàng tộc các vua Trần đã có hơn 700 năm về trước. Song theo các cụ già ở địa phương thì từ thời phong kiến đã có lời truyền từ đời trước cho đời sau biết rằng: Trên đồi Đình có ngôi đền thờ linh thiêng lắm. Do đó, người dân địa phương đã dựng ngôi đền thờ nhỏ như ngày nay ở chốn linh thiêng đó, các cụ già cao tuổi trong thôn Trại Lốc thường xuyên hương khói thờ cúng.
Hiện tại, các nhà khoa học đang tiếp tục nghiên cứu kỹ hơn để làm rõ vai trò, vị trí và sự liên quan giữa đền Thái với các di tích khác trong khu di tích nhà Trần ở Đông Triều cùng các địa phương khác... Từ đó, tiếp tục nghiên cứu hình thái kiến trúc làm cơ sở cho việc quy hoạch, trùng tu và phát huy giá trị của di tích qua nghiên cứu các di vật khai quật được để phục dựng lại đền Thái trên nền đền cũ với quy mô tương ứng. Bởi nếu không được thực hiện một cách cẩn trọng, đúng quy trình khoa học, thì rất có thể sẽ làm sai lệch lịch sử dẫn tới lãng phí tiền bạc. Hiện tại khu vực đền Thái, UBND tỉnh đã giao huyện Đông Triều làm chủ đầu tư giải phóng mặt bằng, phối hợp với Ban quản lý các di tích trọng điểm phân giới, cắm mốc bảo vệ.
Giá trị đền Thái góp phần làm cho tổng thể giá trị khu di tích nhà Trần tăng lên rất nhiều. Việc bảo tồn di tích đã được gợi mở một số nét là bảo tồn nguyên trạng theo hướng giữ nguyên nền móng cũ, xây dựng công trình mới ở trên hoặc là phục dựng lại. Khi phục dựng thành công những công trình kiến trúc, văn hoá nhà Trần ở Đông Triều, thì đó sẽ là một kinh nghiệm quý báu cho công tác trùng tu, phục dựng di tích lịch sử trên địa bàn cả nước - Đó là sự tri ân với lịch sử hào hùng, hào khí Đông A của dân tộc, không chỉ để hôm nay mà mãi mãi sau này, người dân Việt Nam ngày ngày được đến dâng hương tưởng nhớ hoàng tộc các vua Trần tại Thái miếu - nơi quê gốc nhà Trần - như ý nguyện của Quốc công tiết chế Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn của dân tộc…
Điều này không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo vệ di sản văn hoá mà còn mở ra những triển vọng mới cho việc phát triển kinh tế du lịch không chỉ riêng của huyện Đông Triều trong tương lai gần mà là của cả ngành du lịch tỉnh Quảng Ninh trong xu hướng phát triển du lịch văn hoá - tâm linh...
Xuân Quảng
