Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có tới hàng chục dự án trùng tu, tôn tạo di tích đang triển khai như đền Xã Tắc (Móng Cái), hai ngôi tháp cổ ở Ngoạ Vân, di tích Thái Lăng thuộc cụm di tích nhà Trần ở Đông Triều, chùa Ba Vàng, Bảo Sái ở Uông Bí, đình Phong Cốc, chùa Đống Phúc và đền Trung Cốc cùng ở TX Quảng Yên... Khi các công trình này hoàn thành sẽ góp phần tạo diện mạo mới khang trang hơn cho hệ thống di tích ở Quảng Ninh.
Những tín hiệu vui
Nhiều phật tử, du khách vẫn nức lòng khi nhớ ngày đền Xã Tắc (phường Ka Long, TP Móng Cái) đã được khởi công xây dựng lại với quy mô thiết kế bề thế vào cuối năm 2009. Tiếp sau đó là các sự kiện quan trọng khác như lễ đúc mới tượng 3 vị thần là Xã Tắc đại vương, Cao Sơn đại vương và Hưng Nhượng đại vương với nguồn vốn huy động hơn 4 tỷ đồng vào quãng giữa năm 2011... Theo đại đức Thích Đạo Hiển cho biết thì đền chính hiện nay đã cơ bản hoàn thiện, hệ thống tượng pháp, đồ thờ tự, lầu chuông, lầu trống đầy đủ, đảm bảo phục vụ nhu cầu tín ngưỡng tâm linh của người dân... Công trình hiện đã giải ngân trên 10 tỷ đồng hoàn toàn từ sự đóng góp của các doanh nghiệp, phật tử, du khách gần xa. Các kết cấu gỗ và một số đồ thờ tự đã xong phần chạm khắc, đang đợi khô để phủ sơn son thiếp vàng, nhà tả vu, hữu vu, khuôn viên đền sẽ tiến hành làm tiếp trong thời gian tới đây. Nằm ở nơi địa đầu Tổ quốc, đền Xã Tắc được trùng tu, tôn tạo khang trang đã góp phần khẳng định vị thế cột mốc văn hoá nơi biên giới của di tích.
Nếu như ở nơi địa đầu biên giới có đền Xã Tắc thì ngay dải đất cửa ngõ của tỉnh cũng có những niềm vui. Đó là việc khởi dựng lại di tích Thái Lăng và phục dựng hai ngôi tháp cổ tại khu vực Thông đàn thuộc cụm di tích Ngoạ Vân vào đầu năm nay. Nếu như Thái Lăng có tổng mức đầu tư là 23,742 tỷ đồng từ ngân sách trung ương, của tỉnh và nguồn xã hội hoá thì việc phục dựng Phụng Phật tháp và Viên Mãn Chân Giác thiền sư tháp hoàn toàn do Tập đoàn An Viên tài trợ. Ngoài dựng lại tháp cổ, dự án còn tôn tạo mặt bằng, xây khuôn viên và trồng cây xanh để tránh việc xâm lấn của cỏ gianh, đồng thời tạo cảnh quan đẹp cho khu vực này. Việc phục dựng hai ngôi tháp hiện đang được tích cực thi công để phấn đấu xong trong tháng 6 tới đây còn Thái lăng dự kiến cũng sẽ hoàn thiện trong năm nay. Giống như nhiều di tích nhà Trần ở Đông Triều đều ở dạng phế tích, hai công trình nói trên có ý nghĩa quan trọng mở đầu cho việc tôn tạo, phát huy giá trị các di tích thuộc Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều.
Được ví như vùng đất của những di tích với số lượng lớn di tích, Quảng Yên cũng đang rộn ràng chờ đợi những dự án đang tiến hành ở đây. Có quy mô lớn nhất nhưng cũng phức tạp nhất phải kể đến dự án trùng tu đình Phong Cốc với tổng vốn đầu tư hơn 18 tỷ đồng. Nói phức tạp bởi lẽ, đây là di tích kiến trúc nghệ thuật với rất nhiều cấu kiện gỗ có giá trị về điêu khắc đòi hỏi sự công phu, tâm huyết khi trùng tu, cộng với kết cấu mái lớn với nhiều lớp ngói cổ của công trình đòi hỏi kỹ thuật rất cao khi trước đây đã có tiền lệ về hiện tượng dột kéo dài. Đây là lần tu bổ lớn nhất nên được hy vọng rất nhiều từ cả địa phương và giới chuyên môn. Hiện nay, mặt bằng nơi đây đã được san bằng, hạ giải xong toàn bộ công trình, các đội thợ đang xử lý đối với hệ thống cột và các cấu kiện gỗ khác, dự kiến sang tháng tới mới bắt đầu dựng lại hậu cung...
Khởi công vào cuối năm 2010 nhưng có lẽ công trình tôn tạo chùa Đống Phúc lại đi nhanh hơn. Công trình có diện tích 368m2 với 7 gian tiền đường và 3 gian hậu cung được xây dựng bằng 500 khối gỗ lim với 76 trụ gỗ lim đỡ vòm chùa, các hoạ tiết chạm khắc hoa văn lối cổ với tổng vốn ước tính hơn 20 tỷ đồng hoàn toàn do nhà chùa huy động xã hội hoá. Hiện nay, kết cấu gỗ của công trình đã gần như hoàn thiện, các đội thợ đang tiến hành lợp mái hứa hẹn một ngôi chùa gỗ mới bề thế trong một ngày không xa. Cũng có tiến độ nhanh ở đây còn phải kể đến công trình tôn tạo đền Trung Cốc do Ban Quản lý các Di tích trọng điểm tỉnh là chủ đầu tư. Khởi công vào quãng giữa năm 2011 nhưng đến dịp Tết Nguyên đán vừa qua, đền chính đã hoàn thiện phục vụ nhu cầu tâm linh của du khách thập phương. Hiện nay, dự án đang tiến hành lát đường vào và thi công các hạng mục khác. Không chỉ có ý nghĩa là công trình chào mừng 50 năm thành lập tỉnh, đền Trung Cốc hoàn thành còn góp phần phát huy giá trị một di tích nằm trong tổng thể cụm di tích lịch sử chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 của Quảng Ninh.
Ngoài ra, còn có thể kể đến việc xây dựng chùa Ba Vàng do nhà chùa huy động xã hội hoá đang được đẩy nhanh tiến độ; chùa Bảo Sái (Yên Tử) do Tỉnh hội Phật giáo làm chủ đầu tư đã hoàn thiện việc tôn tạo về công trình, hiện đang bổ sung thêm hệ thống tượng pháp...
Khó về nguồn vốn
Đây có lẽ là thực trạng chung của các công trình tôn tạo di tích hiện nay, chỉ có sự tác động ít hay nhiều mà thôi. Khắc phục được khó khăn này phải kể đến dự án trùng tu đền Trung Cốc. Với tổng vốn đầu tư cụm công trình là 14,847 tỷ đồng, trong đó chủ yếu là nguồn vốn từ trung ương và ngân sách tỉnh. Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết đền chính và một số hạng mục khác đã hoàn thành nhưng vốn giải ngân mới được khoảng 30%. Trong thực tế nhiều dự án bị chậm tiến độ vì thiếu vốn thì nỗ lực đẩy nhanh tiến độ xây dựng đền Trung Cốc thật đáng khích lệ.
Một điểm khác là từ các dự án vừa nói trên, chúng ta dễ nhận ra là đa phần các di tích được huy động vốn từ xã hội hoá đều triển khai nhanh hơn, tiêu biểu như: Hai tháp cổ ở khu vực Thông đàn, chùa Đống Phúc, đền Xã Tắc... Còn ngược lại, các dự án sử dụng nguồn vốn ngân sách rất hay bị chậm tiến độ. Ì ạch nhất phải kể đến công trình đình Phong Cốc khi rình rang khởi công vào tháng 3-2011 nhưng mãi gần đây mới xong phần hạ giải, phân loại, đánh giá các hiện vật di tích. Cái khó đầu tiên chính là chậm giải ngân vốn, sau nữa sẽ là ở phần kỹ thuật với yêu cầu trùng tu trên cơ sở sử dụng tối đa các vật liệu gốc của đình, nếu không sử dụng được nữa thì mới thay và cố gắng thay thế trên cơ sở phục dựng lại những cấu kiện nguyên gốc... Đây sẽ là công trình “mẫu” về bảo quản, phục hồi di tích của Quảng Ninh nên dù thực tế bị chậm tiến độ nhưng người dân địa phương, giới chuyên môn tâm huyết với văn hoá cổ vẫn chờ đợi và hy vọng vào một công trình xứng đáng trong một tương lai không xa nữa.
Ngọc Mai
