“Bình Liêu có cả thảy 4 CLB hát Then, tính ra đến hàng trăm người tham gia. Các CLB gần như đều là tự phát hình thành, các thành viên tự đóng góp kinh phí nhưng mọi người tham gia say sưa lắm...” - anh Vi Hồng Lâm, Trưởng Phòng Văn hoá - Thông tin huyện tự hào khoe.
Chẳng nói đâu xa, ngay cán bộ của phòng cũng có hai giọng hát then rất hay, đó là chị Ngọc và anh Thép. Tôi ngồi nghe họ vừa gảy đàn tính vừa ca các bài then mới, tiếng hát thánh thót, tiếng đàn tính ngân vang, rộn ràng càng cảm nhận rõ sức quyến rũ của hát then Bình Liêu. Tuy vậy, chị Ngọc và anh Thép cũng là số hiếm hoi những người được học hành bài bản về âm nhạc nói chung và hát then, đàn tính nói riêng của huyện. Bởi lẽ, phong trào hát then ở Bình Liêu được phổ biến rộng rãi ở đây từ trước đến nay chủ yếu theo hình thức truyền miệng, mọi người tự học lẫn nhau mà thôi.
Then mới được hình thành bắt nguồn từ việc sử dụng các làn điệu Then cổ để chuyển tải những nội dung mới dành cho biểu diễn và lễ hội. Có một thời gian, phong trào hát then mới nơi đây tạm lắng vì nhiều lý do, cho đến vài năm trở lại đây thì phát triển mạnh mẽ, sôi nổi gắn với hoạt động biểu diễn trong Ngày hội văn hoá các dân tộc của huyện, lễ hội đình Lục Nà, thậm chí là hát trong những đám cưới, Tết, ngồi với nhau vui thì hát. Trong số hàng trăm người biết hát Then mới của huyện rải rác ở khắp các xã thì đa phần tập trung trong 4 CLB là Chang Nà, CLB Thơ, Then, ca Bình Liêu, CLB Then xã Vô Ngại và CLB Giai điệu quê hương với trung bình mỗi CLB có 15-20 người tham gia. Chị Hà Thị Ngọc, chuyên viên Phòng Văn hoá - Thông tin huyện cho biết: “Bà con tham gia CLB chỉ xuất phát từ lòng yêu thích, mọi người tự hát, tự sáng tác để hát chứ chưa có hình thức bồi dưỡng nào cả...”. Việc thành lập các CLB cũng trên tinh thần xã hội hoá là chính. Trong 4 CLB thì chỉ duy nhất CLB Chang Nà được Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch trang bị cho 10 bộ trang phục và 10 cây đàn tính khi thành lập, xã cho một ít kinh phí còn lại là tự các thành viên đóng góp kinh phí để hoạt động, mua sắm phục trang, đạo cụ...
Cũng giống như người hát vì yêu thích thì người sáng tác then mới ở Bình Liêu cũng do lòng ham mê mà viết chứ địa phương cũng như các cơ quan chức năng chưa có biện pháp gì để khuyến khích, động viên. Họ chủ yếu cũng từ biết hát, biết đàn rồi chuyển sang sáng tác chứ không phải chỉ chuyên sáng tác. Lớp sáng tác then mới lâu nhất từng được biết đến trước đây là các tác giả như: Nông Văn Phan, Lô Văn Chính, Lý Vĩnh Xương, Minh Hoan rồi ông Ngô Đức Nguyên. Lớp tác giả này hiện đều đã mất, trong đó ông Ngô Đức Nguyên vừa qua đã được truy tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam. Lớp sáng tác hiện nay còn sống cũng đã trên 50 tuổi đến trên 70 tuổi như các ông: Lương Thiên Phú, Bế Thắng, Trần Đức Xuân, Hoàng Quý, Lương Đức rồi như bà Lục Thị Hoa, đại diện duy nhất của giới nữ trong sáng tác. Đây cũng là những người đều biết đàn, biết hát và sáng tác là cho mọi người có nhiều bài để hát. Số lượng người viết hạn chế, số người trẻ sáng tác kế tiếp chưa có, trong thực tế phong trào hát then đang phát triển mạnh mẽ như hiện nay tiềm ẩn nguy cơ thiếu các bài then mới trong một tương lai gần.
Hát Then mới không chỉ người già, người trẻ cũng có thể tham gia, tuy vậy thì số lượng người trẻ biết hát, biết chơi đàn tính hiện nay không nhiều. Lác đác ở các CLB có lớp trẻ, chỉ duy nhất CLB Giai điệu quê hương với thành viên toàn người trẻ là các em học sinh và một số thầy cô giáo tham gia, vì vậy rất nên động viên, khuyến khích và nhân rộng ở các trường học khác trên địa bàn. Anh Vi Hồng Lâm cho biết: “Kinh phí chi cho hoạt động này còn hạn chế lắm, mới đảm bảo điều kiện cần chứ chưa đủ. Nếu có thêm kinh phí, chúng tôi sẽ mở thêm lớp, mua sắm thêm đạo cụ, phục trang nhưng hiềm nỗi, huyện nghèo, các đơn vị tài trợ cũng hạn chế...”. “Dù vậy, chúng tôi cũng đang cho thu thập, chép lại tất cả các làn điệu hát then cổ và hát then mới để lưu lại, mọi người sẽ thuận lợi hơn là có sách để học theo chứ không phải học truyền miệng như trước nữa, học đàn tính cũng thế. Năm tới đây, huyện dự định sẽ mở các lớp dạy xuống tận xã, mời các nghệ nhân có uy tín truyền dạy cách đánh đàn tính, hát then cho lớp trẻ...” - anh cho biết thêm.
Từ nền tảng phong trào hát then rộng khắp cộng với những nỗ lực của Bình Liêu, hy vọng rằng, nét văn hoá đặc sắc này sẽ được tiếp thêm sức để ngày càng phát triển theo hướng bền vững, góp phần lưu giữ và tôn vinh bản sắc văn hoá tộc người Tày ở Quảng Ninh.
Phan Hằng
