Mỗi độ xuân về, nhà nhà trên bản làng người Tày Bình Liêu lại rộn ràng âm vang của những câu then trong nghi lễ Then giải hạn. Hát then tiếng Tày gọi là “xướng Then”, là tín ngưỡng văn hoá lâu đời của người Tày. Diễn xướng nghi lễ Then của người Tày huyện Bình Liêu có ba hình thức chính là: Cấp sắc Then; hỉ phúc, vàn phúc; “so booc” (cầu hoa, cầu có con nối dõi tông đường). Then có nhiều làn điệu phục vụ các nghi lễ cúng tế, nội dung diễn tả con đường Then đưa binh mã đi qua ba tầng trời để làm lễ, vừa hiện thực vừa lãng mạn, lại có âm nhạc chắp cánh cho lời ca thêm bay bổng nên có sức dẫn dắt người nghe từ thực tại cuộc sống đi vào cõi mộng mơ, nó trở thành một nhu cầu tâm linh của tộc người Tày.
Then giải hạn được làm trong tháng Giêng, với ý nghĩa giải hạn đầu năm, hoá giải các vận hạn, rủi ro, đón những vận mệnh tốt, hạnh phúc trong năm mới. Người Tày thường quan niệm rằng, mỗi người đều có một bà mụ che chở, giúp đỡ cho mình. Bà Then chính là cầu nối, là người trung gian để đưa con người thực tại đến với thế giới của các bà mụ. Vì vậy, gia chủ cũng cần có những nguyên tắc quan trọng đối với bà Then. Khi gia chủ muốn làm lễ giải hạn, họ cần mang một bát gạo đến nhà bà Then, nhã ý rước thầy về làm then cho cả nhà. Khi lễ xong, họ đưa lại cho bà một con gà mang về cúng thầy, báo cáo tổ Then làm xong công việc giải hạn.
Gia chủ cần phải chuẩn bị các đồ lễ dâng lên bà mụ. Trong gia đình có bao nhiêu người thì cần phải có bấy nhiêu lễ vật. Lễ vật thường là con lợn, gà, ngan. Ngoài ra, thay bằng các con vật để cúng tế, họ có thể cúng bằng các đồ khác mang ý nghĩa tượng trưng, như: Cúng quả đu đủ (trong then ví là “moong”), hoa chuối (trong then ví là “Cáy kêm”); quả dứa (trong then thường ví là “cáy nhồng cáy nhằng”). Không gian để bà Then làm lễ là trên giường, gồm có mâm cúng với đầy đủ các lễ vật, rượu, cơm vàng. Ngoài ra, bên cạnh mâm cúng lễ đó là những chiếc ghế (trong Then gọi là “chốc ỉ”), được làm bằng cuống lá chuối, trang trí bằng giấy màu đỏ hay vàng cắt thành các ô và hoa bắt mắt. “Chốc ỉ” chính là phương tiện để đưa rước các bà mụ.
Sau khi chuẩn bị xong các đồ lễ, bà Then tiến hành giải hạn cho cả nhà. Để thực hiện lễ cũng cần phải trải qua nhiều giai đoạn, thời gian. Lễ giải hạn thường bắt đầu từ lúc trời tối và đến sáng hôm sau. Lễ giải hạn đó là miêu tả con đường của đoàn quân Then cùng với các hồn vía của người được giải hạn trải qua bao nhiêu chặng đường, vượt sông, vượt biển, đi qua các mường trời để đến với cửa bà mụ. Những câu Then cùng với tiếng sóc nhạc lúc trầm lúc bổng, lúc rộn ràng dồn dập khi thì nhẹ nhàng thể hiện rõ từng bước đi của đoàn quân Then. Dọc đường đi, các vận hạn đen đủi hoá giả, bà Then vừa hát vừa vẩy cành bòng để giải những vận hạn, “bỏ lại những vận hạn ở phía sau, đi qua sông vứt bỏ xuống sông, xuống biển”. Đoàn quân Then trải qua bao nhiêu cửa ải để đến được với cửa bà mụ, then gọi là “Khảu tu mụ”. Lúc này, từng người vào gặp bà mụ của mình để cầu xin về sức khoẻ, gia tài, danh vọng, cầu xin có con “so booc so hoa”. Lời Then vui nhộn, sinh động giống như một cuộc hội thoại, vừa thực vừa ảo giữa thế giới của các bà mụ và người giải hạn.
Then giải hạn nói riêng hay các nghi lễ Then khác của người Tày nói chung là tín ngưỡng tâm linh, ăn sâu vào tiềm thức của người Tày. Bắt nguồn từ trong lao động sản xuất, trong sinh hoạt hàng ngày của tộc người Tày, người ta hát then để cầu chúc sự an khang, để quên đi nỗi vất vả cực nhọc, trao gửi tâm tình. Sau khi hành lễ xong, gia chủ tổ chức bữa cơm thân mật, đoàn viên các thành viên trong gia đình, họ hàng. Mọi người cùng ăn uống vui vẻ, sum vầy, chúc tụng một năm mới sức khoẻ, hạnh phúc, an khang thịnh vượng.
Tô Thị Nga (Phòng VH-TT huyện Bình Liêu)
