Vào những năm bảy mươi của thế kỷ trước, gia đình tôi có vườn chuối rộng khoảng 3 sào Bắc Bộ. Trong thời kỳ đất nước còn khó khăn, vườn chuối có vai trò rất lớn trong cuộc mưu sinh của gia đình. Vườn chuối với tôi còn là cả một thế giới tuổi thơ đẹp, nơi làng quê yên bình…
Những cây chuối mọc thành khóm, mỗi khóm có khoảng 3-4 cây to, nhỏ xen kẽ. Thân chuối tròn, gồm nhiều lớp vỏ quấn chồng lên nhau, mọng nước. Lá chuối, lúc còn non màu xanh vàng, lúc già màu xanh ngắt, tựa như chiếc thuyền bay lơ lửng trên cao, đón những tia nắng vàng rực rỡ và chao nghiêng trong những trận mưa rào, tạo nên tiếng kêu lộp bộp thật vui tai.
Bọn trẻ chúng tôi đi học về rủ nhau vui chơi trong vườn chuối. Ngôi nhà xinh xắn, ngộ nghĩnh, được lợp bằng những tầu lá chuối, nền nhà được trải bằng lá chuối khô. Ngồi trong ngôi nhà lá chuối ngửa mặt lên nhìn bầu trời trong xanh, bọn trẻ chúng tôi tự hào với ngôi nhà tuổi thơ của mình. Những “Khẩu súng liên thanh” được tạo ra từ thân tàu lá chuối, bằng cách dùng con dao sắc, lật ngược từng mảng trên lưng của thân tàu lá. Mỗi khi “xung trận” dùng bàn tay vuốt mạnh về phía trước tạo nên tiếng kêu rộp, rộp, như tiếng súng bắn liên thanh trong trò chơi trận giả thật oai hùng. Sợi dây được bện từ những tầu lá khô dùng trong trò chơi “trói gián điệp”, dây mềm nhưng buộc rất chặt, người bị trói không thể xoay xở thoát ra được.
Ban đêm vào những ngày hè trăng sáng, cả bọn lại chơi trò trốn tìm. Chúng tôi lặng lẽ ẩn vào giữa bụi chuối, kéo tầu lá chuối phủ lên người, ngồi im, nín thở, vầng trăng quê lóng lánh trên những tàu lá chuối thật thơ mộng. Thân cây chuối dùng làm phao bơi, người tập bơi bám vào đó tha hồ mà vẫy vùng trong ao sâu, trên dòng sông không sợ bị chìm. Người làng kể, ngày xưa ai mà chửa hoang hoặc phạm vào lệ làng, bị đóng bè chuối, gọt đầu bôi vôi, thả trôi sông, nghe mà sởn tóc gáy. Anh con ông bác ruột tôi, nghe đâu đang đi học võ thuật, đêm trăng nào cũng dùng thân cây chuối để làm đích phi dao, rồi đấm đá vào thân cây chuối, nhiều thân cây chuối bị anh đấm đá cho nát nhừ. Tôi đứng xem trong sự thán phục, thỉnh thoảng cũng đấm đá liên hồi vào thân cây chuối cho nó “oách”.
Trong thời buổi khó khăn, người dân có sáng kiến dùng nước luộc lá chuối khô với muối, màu nâu đỏ, pha với chút nước mắm, đóng thành chai, cũng giải quyết được khâu nước chấm thời bấy giờ. Những chiếc hoa chuối được thái nhỏ ra trộn với lạc rang giã nhỏ, chiếc tai lợn luộc chín, thái nhỏ, chút rau húng chanh, vài ba quả ớt thành món nộm hoa chuối ngon tuyệt. Vào những mùa mưa bão, buồng chuối đổ non, mẹ dùng quả chuối xanh om với ốc bươu và đậu rán cùng chút mẻ cơm, lá lốt, ăn với cơm cả nhà đều khen ngon. Củ chuối hột đem gọt vỏ ngoài, thái nhỏ ngâm nước muối loãng cho đỡ chát rồi om với lươn tạo nên món ăn khoái khẩu. Cây chuối có nhiều bộ phận, theo kinh nghiệm dân gian được dùng để chữa bệnh, đơn giản mà hiệu quả. Đem hơ lửa cho nóng những tầu lá chuối tươi chườm vào chỗ sưng đau, rất dễ chịu. Nhựa quả chuối xanh bôi chữa bệnh hắc lào rất hiệu quả. Quả chuối hột xanh đem thái mỏng phơi khô, nấu nước uống hằng ngày chữa bệnh sỏi thận cũng rất tốt. Ông lang vườn chữa hóc xương bằng lõi cây chuối giã nhỏ trộn với muối, uống vào tơ sợi chuối kéo theo chiếc xương bị hóc. Thân cây chuối già đốn bỏ, tận dụng dùng làm nguồn thức ăn cho gia súc, gia cầm…
Khi những quả chuối chín vàng, mùi thơm bay theo gió, từng đàn chim chào mào bay về dùng chiếc mỏ khoét vào quả chuối chín để ăn. Mẹ tôi hạ buồng chuối xuống, cắt thành từng nải đem ra chợ bán. Nhiều khi người buôn chuối vào tận vườn mua những buồng chuối xanh. Nghe đâu họ đem những quả chuối xanh rấm với đất đèn, chuối sẽ chín đều, đẹp mã, bán với giá cả rất cao. Kinh nghiệm dân gian chọn quả chuối ngon: “Chuối sau, cau trước”. Trồng cây chuối, nhanh cho thu hoạch quả so với những cây ăn quả khác, cho nên dân gian có câu: “Trẻ trồng na, già trồng chuối” là vậy. Quả chuối chín giàu chất dinh dưỡng, giúp cho tiêu hóa tốt, góp phần bồi bổ sức khỏe con người. Hiện nay, quả chuối xanh được sử dụng nhiều vào việc tâm linh cúng bái ngày rằm, mồng một, lễ hội đình đám, trong vai trò nền của mâm ngũ quả. Ngoài ra, quả chuối được chế biến sấy khô, đóng gói xuất khẩu, thu về một nguồn ngoại tệ rất lớn, là cơ sở cho nhiều vùng chuyên canh cây chuối đã ra đời...
