La Khê là một làng quê thanh bình thuộc xã Tiền An (TX Quảng Yên). 150 năm trước (1864) nơi đây từng diễn ra một trận chiến ác liệt giữa quan quân triều đình nhà Nguyễn với dư đảng “giặc biển” do Tạ Văn Phụng cầm đầu. Kết cục là quân triều đình nhà Nguyễn đã thiệt hại nặng nề: Thượng thư Bộ Hình Trương Quốc Dụng, tuần phủ Quảng Yên, tri huyện Yên Hưng và hàng trăm quân đã bị giết chết tại trận.
Theo các tư liệu lịch sử thì Tạ Văn Phụng (?-1865) - kẻ cầm đầu dư đảng “giặc biển” sinh tại huyện Thọ Xương (Hà Nội) trong một gia đình theo đạo Thiên chúa. Thuở nhỏ, Phụng được một giáo sĩ Pháp đưa đi nuôi dạy ở nước ngoài, sau đó theo quân viễn chinh Pháp về nước. Với mục tiêu thăm dò, chuẩn bị cho cuộc xâm lược Bắc Kỳ lần thứ nhất, năm 1861, thực dân Pháp xúi giục Tạ Văn Phụng dụng binh “khởi nghĩa” ở vùng Quảng Yên. Tạ Văn Phụng tự xưng là Lê Duy Minh là con cháu nhà Lê để lật đổ nhà Nguyễn.
Theo sử liệu thì chỉ trong thời gian ngắn Tạ Văn Phụng đã chiêu mộ được một đạo quân đông đảo, mà đa phần là những người dân đói khổ lưu vong, cùng nổi dậy tại đất Quảng Yên, rồi kéo nhau đi đánh phá các nơi. Vua Tự Đức đã nhiều lần sai quan quân đi đánh dẹp nhưng đều thất bại. Cho đến năm 1862, Tạ Văn Phụng đã làm chủ được vùng Hải Ninh (thuộc Quảng Yên) và đem quân uy hiếp thành tỉnh Hải Dương.
Để đối phó với Tạ Văn Phụng, theo Việt Nam những sự kiện lịch sử 1858-1962 (NXB Giáo dục 2003), trang 35 thì tháng 2-1863, triều đình Huế đã phải cử Thượng thư Bộ Hình Trương Quốc Dụng ra làm Thống đốc quân thứ Hải Yên (Hải Dương - Quảng Yên), Đào Trí làm đô thống quân thứ Hải Yên, Phạm Tam Tỉnh là Tuần phủ Hải Yên kiêm hộ lý tổng đốc để đánh dẹp.
Theo trang tin điện tử của Sở VH,TT&DL Hà Tĩnh, Trương Quốc Dụng (1797-1864) tự Dĩ Hành, người làng Phong Phú, huyện Thạch Hà (Hà Tĩnh). Ông đỗ tiến sĩ năm 1829, làm quan trải qua ba triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức. Ông là một đại thần can đảm, mưu lược, từng được cử làm tư vụ, dẹp vụ nổi dậy của Lê Văn Khôi, đánh đuổi quân Xiêm xâm phạm biên giới. Đặc biệt, ông còn là nhà sử học lớn đương thời, nhà thiên văn học uyên bác, người có công lớn trong chấn hưng lịch pháp Việt Nam.
Việc cử Thượng thư Bộ Hình Trương Quốc Dụng (chức vụ tương đương Bộ trưởng Bộ Tư pháp ngày nay - TG) ra để bình định vùng biển Đông Bắc cho thấy quyết tâm của nhà Nguyễn trong việc dẹp yên “giặc biển”. Về trận chiến La Khê, theo Văn hoá Yên Hưng - Di tích, văn bia, câu đối, đại tự của tác giả Lê Đồng Sơn (NXB Chính trị quốc gia), trang 315, thì đầu năm 1864, Tạ Văn Phụng kéo thuỷ quân đậu ngoài huyện Nghiêu Phong (Cát Hải) gồm 256 chiến thuyền và hơn 3.000 quân vào Quảng Yên cướp bóc. Ngày 26-6-1864, Trương Quốc Dụng đem quân thứ Hải Yên ra phối hợp cùng với Tuần phủ Quảng Yên kiêm Tán lý quân thứ Hải Yên là Văn Đức Giai, Tán tương quân thứ Hải Yên là Trần Huy San, Tri huyện Yên Hưng là Võ Duy Nghị cùng 1.000 quân và 2 thớt voi đánh nhau với quân của Tạ Văn Phụng tại làng La Khê, xã Tiền An, huyện Yên Hưng (nay là TX Quảng Yên). Tác giả dẫn Đại Nam Thực lục chính biên, quyển XXIX, chép rằng “Quân giặc nhiều, quân ta ít không thể địch nổi. Hiệp thống đại thần Trương Quốc Dụng, Tán lý Văn Đức Giai, Tán tương Trần Huy San, Tri huyện Võ Duy Nghị, Quản viên Hoàng Đắc Nhị, Nguyễn Thanh đều bị giết chết, quân lính bị thương và bị giết rất nhiều (gần 400 người)”. Đây có lẽ là thiệt hại nặng nề nhất trong các trận dẹp “giặc biển” của triều đình nhà Nguyễn trên đất Quảng Yên, Hải Ninh xưa.
Cho đến cuối năm 1865, triều đình nhà Nguyễn mới bắt sống được Tạ Văn Phụng và dẹp xong cuộc nổi loạn này. Việt Nam những sự kiện lịch sử, trang 55 (đã dẫn) cho biết, tháng 11-1865 triều đình cho xử chém 35 người tại pháp trường Bắc Dã; lập đàn tế các chiến sĩ trận vong ngay tại pháp trường; mổ bụng lấy tim gan 6 tội phạm đầu sỏ (trong đó có Tạ Văn Phụng) làm đồ tế, còn thủ cấp đem đi bêu tại các tỉnh Hải Dương, Quảng Yên.
Về phần Trương Quốc Dụng, sau khi mất, vua Tự Đức thương xót đã truy tặng ông tước Đặc tiến Vinh lộc đại phu, Đông các Đại học sĩ cho thờ ở đền Trung Nghĩa (Huế). Tại làng La Khê hiện có đền Quan Đại thờ Trương Quốc Dụng và phó tướng Văn Đức Giai. Trong đền có bia đá, hoành phi, câu đối ca ngợi công đức của hai ông. Tại quê hương Thạch Khê, Thạch Hà (Hà Tĩnh), mộ và đền thờ Trương Quốc Dụng đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2009.
Đại Dương
