Di tích quốc gia đặc biệt Bạch Đằng đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch tổng thể và hiện TX Quảng Yên và các ngành chức năng của tỉnh đang tích cực triển khai các dự án thành phần để bảo tồn, tôn tạo. Theo đó, việc khảo cổ học phải “đi trước một bước” nhằm giúp cho việc xác định phạm vi, quy mô dự án, đồng thời bảo tồn các hiện vật ở sâu trong lòng đất phục vụ công tác trưng bày bảo tàng...
Mới đây, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với PGS. TS Tống Trung Tín, Viện trưởng Viện Khảo cổ học Việt Nam, xung quanh vấn đề này.
- Thưa Phó giáo sư, để bảo tồn, tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt Bạch Đằng, theo ông, điều cần nhất hiện nay là gì?
+ Đối với Bạch Đằng và đối với Quy hoạch khu di tích quốc gia thì chúng ta có rất nhiều việc phải làm, nào là xác định các quy mô phân bố của bãi cọc, xác định những bề dày văn hoá; xác định những điểm trung tâm của bãi cọc, chỉ có như thế chúng ta mới tính toán đến việc quy hoạch xây dựng và đưa ra những ý tưởng hình thành một khu vực “trung tâm” để có thể phát huy tốt giá trị của Di tích. Trong những công việc như vậy, việc đầu tiên cũng như lâu dài chính là điều tra, khảo sát, thăm dò và khai quật khảo cổ học. Công việc này thời gian qua, mặc dù còn gặp nhiều khó khăn, nhưng giữa các cơ quan chuyên môn của Trung ương và của tỉnh, như Viện Khảo cổ học, Ban Quản lý các Di tích trọng điểm Quảng Ninh, chính quyền địa phương v.v. chúng ta đã đi được những bước đầu rất tốt. Liên tục trong các năm từ 2009 đến nay, Viện Khảo cổ học Việt Nam đã phối hợp với tỉnh Quảng Ninh mời các chuyên gia nước ngoài đến Bạch Đằng để nghiên cứu nhằm làm rõ vị trí cũng như vai trò và chức năng của những bãi cọc đã xuất hiện trong khu vực chiến trường Bạch Đằng xưa, trong đó một câu hỏi lớn luôn đặt ra đối với các nhà khoa học là phải xác định xem có đúng là cọc của chiến trường Bạch Đằng năm 1288 hay không? Và vì sao các bãi cọc lại được đặt ở vị trí đó? Liên quan đến câu hỏi trên là cả một quá trình nghiên cứu lâu dài với những vấn đề rất lớn trong việc xác định quy mô của khu vực trung tâm di tích Bạch Đằng, mở ra những hướng nghiên cứu tổng thể, logic các vấn đề liên quan đến môi trường, sinh thái, cảnh quan và sự biến đổi của địa hình, địa mạo trong suốt 700 - 800 năm qua ở khu vực chiến trường Bạch Đằng. Để từ đó lý giải cho việc những bãi cọc được cắm ở đây có phát huy tác dụng hay không và xác định giá trị của nó trong vị trí của chiến trường xưa như thế nào?... Điều này đã được khẳng định và chứng minh qua kết quả khai quật khảo cổ ở các bãi cọc: Đồng Má Ngựa, đồng Vạn Muối và khu vực Yên Giang v.v.. Nếu như trước đây còn có ý kiến nghi ngờ thì hiện nay chúng ta đã xác định được rất rõ rằng các bãi cọc được phát hiện chính là bãi cọc của chiến trường Bạch Đằng năm 1288 và chính những bãi cọc ấy đã phát huy được tác dụng đúng với mục đích của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, tức là phải chặn đánh và tiêu diệt toàn bộ hơn 600 chiếc thuyền và 4 vạn quân Nguyên trên dòng sông Bạch Đằng lịch sử…
- Theo ông, khi triển khai các dự án thành phần thì những nhiệm vụ nào cần phải được ưu tiên làm trước?
+ Có nhiều việc phải làm, đó là các nhiệm vụ như: Khảo sát, điền dã, điều tra, nghiên cứu dòng chảy và các vấn đề ở trong khu vực Di tích, đặc biệt là khu vực trung tâm Di tích phục vụ cho công tác lập dự án để phát huy giá trị. Tại sao đầu tiên chúng ta phải điều tra Di tích, sau đó mới điều tra đến vấn đề môi trường, sinh thái, địa hình, cảnh quan cũng như các vấn đề về dân cư cùng một lúc là vì có làm tốt các công việc nêu trên thì chúng ta mới thực hiện quy hoạch tổng thể và quy hoạch chi tiết tốt được, nó là những căn cứ và cơ sở khoa học không thể thiếu giúp ích cho việc lập dự án, cũng như xác định quy mô của dự án, để từ đó xây dựng kế hoạch phân kỳ đầu tư, ưu tiên đầu tư và thứ tự triển khai thực hiện dự án một cách có hiệu quả nhất.
- Về cách thức và các phương pháp thực hiện, chúng ta nên tiến hành như thế nào để đạt được hiệu quả, vừa tiết kiệm được thời gian, vừa giảm được chi phí?
+ Về cái này thì cũng đơn giản thôi, tôi nói ví dụ như có một cái dự án khảo cổ nhưng mà đi đôi với nó là các dự án điều tra về an sinh, điều tra về môi trường v.v. tất cả các dự án đó cùng lồng ghép với nhau, cùng được tiến hành một lúc thì hiệu quả của nó sẽ cao hơn và tiết kiệm hơn, chứ còn rời rạc không đồng bộ, lúc này ông khảo cổ đến, lúc kia lại ông an sinh đến… thì công việc sẽ bị cắt rời ra, không thể tiến hành nhanh được, do vậy sẽ không tiết kiệm được thời gian và chi phí...
- Giả thiết trong quá trình khai quật khảo cổ học, chúng ta phát hiện thêm nhiều hiện vật, nhiều điểm mới cần được bảo tồn phục vụ cho công tác nghiên cứu lâu dài và phục vụ cho việc xác định phạm vi, quy mô trận đánh và phục vụ công tác trưng bày bảo tàng thì phải xử lý như thế nào?
+ Việc này cũng thường xảy ra đối với các dự án bảo tồn, nhất là những di tích có di vật, hiện vận còn nằm sâu trong lòng đất mà chưa được nghiên cứu khảo cổ một cách đầy đủ. Do vậy khi thực hiện các quy hoạch và triển khai dự án, chúng ta phải tính đến các tình huống có thể xảy ra để xây dựng các phương án bảo tồn một cách kỹ lưỡng nhất. Chúng ta phải nghiên cứu xây dựng những kế hoạch ngắn hạn, dài hạn kết hợp nghiên cứu khoanh vùng trọng tâm, trọng điểm và đi đôi với nó phải xây dựng được những phương án đề phòng tất cả mọi trường hợp, mọi tình huống có thể xảy ra để chủ động xử lý các hiện tượng bất ngờ. Công việc này thực ra cũng thường thấy, nhất là khi giải quyết các vấn đề liên quan đến khảo cổ học; có khi dự đoán như thế này nhưng thực tế kết quả khảo cổ lại đưa ra nhiều yếu tố mới khác xa so với dự đoán....
- Vậy công việc này có ảnh hưởng gì đến tiến độ triển khai các dự án không, thưa ông? Liệu chúng ta có thể tiến hành song song hai công việc cùng một lúc, mà không ảnh hưởng gì đến tiến độ của dự án?
+ Nếu chúng ta hoạch định và xây dựng được lộ trình phối hợp một cách nhịp nhàng giữa các cấp, ngành, giữa các cơ quan, đơn vị, đặc biệt là đơn vị tư vấn, đơn vị thi công, theo một chuỗi mắt xích logic thì sẽ không có vấn đề gì xảy ra. Nhưng nếu lộ trình được xây dựng và phối hợp chưa tốt thì sẽ có thể có những trục trặc. Và đương nhiên, những trục trặc xảy ra sẽ ảnh hưởng tới thời gian và tiến độ của dự án...
- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!
Đình Dũng (Thực hiện)
