Lễ hội đình Giang Võng là một trong số những lễ hội lớn của tỉnh đã bị mai một hơn 50 năm qua, đến năm 2009 đã được phục dựng lại, góp phần bảo tồn và phát huy một trong số nhiều yếu tố văn hoá đặc trưng của ngư dân làng chài thuỷ cư trên vịnh Hạ Long. Cũng chung số phận với lễ hội, di tích đình Giang Võng gần như bị bỏ quên suốt hơn nửa thế kỷ qua nhưng kém may mắn hơn vì đến nay, công trình vẫn còn trong tình trạng tạm bợ, hoang tàn...
Phục hồi hoạt động đình: Hành trình gian nan
Ngư dân gốc Hạ Long xưa chủ yếu sinh sống tập trung ở hai làng chài, làng Giang Võng một trong số đó. Vốn quanh năm sống lênh đênh trên Vịnh Hạ Long nên họ đã lập ra đình Giang Võng (còn gọi là đình Cái Đá) để thờ thần nước, một số vị thần có công với nước, đồng thời thờ tổ tiên 7 dòng họ là họ Nguyễn, Chu, Đỗ, Phạm, Bùi, Vũ và họ Dương. Hiện cư dân các dòng họ này phần lớn đã lên bờ và sống tập trung ở tổ 7, 8 phường Cao Xanh (TP Hạ Long) và ở thôn 4, xã Thống Nhất (Hoành Bồ) với ước khoảng 700 hộ dân.
Cũng chung số phận với nhiều công trình văn hoá truyền thống khác, do tư tưởng bài trừ mê tín dị đoan nên từ sau năm 1954 thì đình bị bỏ bẵng đi, nhà tiền tế bị phá, chỉ còn lại 3 gian hậu cung. Theo ông Chu Văn Lợi, Trưởng Ban Quản lý đình thì đình được củng cố và khôi phục từ quãng năm 1995, từ đó mỗi năm 1 lần vào ngày lễ chính (9 đến 10-11 Âm lịch) các hoạt động nghi lễ lại được tổ chức theo truyền thống nhưng giản tiện đi nhiều. Ông Lợi phân trần: “Gọi là nhớ ngày để đến thôi, chúng tôi dâng hương, đưa thuyền đến lấy nước ở biển mang về thờ. Từ năm 2000 mới có rước nước và tế thần, hai đội tế nữ lúc thì đi thuê của đội tế đền Trần Quốc Nghiễn, lúc thì thuê đội tế của Hà Nam (Yên Hưng), đến năm 2003 mới bắt đầu tự tổ chức đội tế của đình để tế lễ. Nhưng do nhà tiền tế không còn, hậu cung rất nhỏ hẹp nên khi tổ chức lễ hội đông người, chúng tôi phải căng bạt che chắn sân đình (nền của nhà tiền tế). Biết là làm vậy không chỉ tốn kém lại mất mỹ quan, ảnh hưởng đến tính tôn nghiêm của di tích nhưng chúng tôi cũng không biết làm sao khác...”.
Lễ hội đình Giang Võng 5-6 năm trở lại đây thường thu hút khoảng 300 đến 400 người tham gia. “Nếu không vì đình nằm trong khuôn viên Công ty Công nghiệp Hoá chất mỏ thì người tham gia chắc chắn sẽ còn đông hơn nhiều” - ông khẳng định. Bởi lẽ, đình nằm sát ngay kho hoá chất, nơi đóng gói sản phẩm, để đảm bảo về an ninh, an toàn, phòng chống cháy nổ vốn rất nghiêm ngặt thì việc ra vào đình của người dân bị kiểm soát chặt chẽ. Mỗi khi lễ tết, tuần rằm, mùng một và nhất là chính lễ, Ban Quản lý đình phải lập danh sách những người tham gia, ai qua cổng phải xuất trình chứng minh thư để nhân viên Công ty kiểm tra. Đặc biệt, vào những ngày lễ chính, Ban Quản lý đình lại phải làm một cái cầu tạm bằng tre, gỗ bắc qua lạch sông nối thông từ khu đô thị mới vào con đường dẫn đến đình để người dân dự lễ đi một lối riêng, xong việc lại dỡ cầu ra, chặn lại tường rào. Ông Lợi bảo: “Xong xuôi lễ hội, thấy an toàn, suôn sẻ chúng tôi mới hết lo, ăn cơm mới thấy ngon...”.
Như vậy là người đi lễ cũng như Ban Quản lý đình gặp không ít khó khăn, đồng thời, sự có mặt của ngôi đình trong khuôn viên cũng khiến Công ty Công nghiệp Hoá chất mỏ phải giải quyết nhiều vấn đề khác, nhất là đảm bảo an toàn cho người dự lễ, an toàn phòng chống cháy nổ trong khu vực sản xuất của đơn vị. Dù vậy, Công ty đã tạo điều kiện thuận lợi để bà con tham gia sinh hoạt tín ngưỡng của mình đồng thời thể hiện có công và có tâm với ngôi đình. Lâu nay, đình vẫn được nhân viên Công ty dọn dẹp, hương khói những ngày tuần rằm, mùng một. Ông Lê Minh Thắng, Giám đốc Công ty cho biết: “Công ty chưa bao giờ có ý định di dời ngôi đình, còn di dời kho tàng, cơ sở sản xuất thì phải theo chủ trương, định hướng của Nhà nước... Nếu cần kinh phí hỗ trợ trùng tu đình, Công ty sẵn sàng làm ngay. Từ mấy năm trước đây, chúng tôi đã vận động cán bộ, công nhân viên đóng góp để ủng hộ tôn tạo lại đình nhưng cứ chờ mãi mà chưa thấy động tĩnh gì...”.
Gỡ rối thế nào?
Qua tìm hiểu được biết, đình Giang Võng nguyên gốc đã ở vị trí hiện nay. Khi ấy, nơi đây toàn biển, sú vẹt mênh mông, dân cư thưa thớt, ngư dân sống lênh đênh đến ngày tế lễ thì đánh thuyền tụ họp về đình làm lễ. Ngay trước đình xưa kia chính là biển, khoảng chục năm trở lại đây khi san lấp biển làm khu đô thị mới thì phía trước đình chỉ còn một lạch nước nhỏ. Đồng thời, quá trình sinh sống đã dẫn đến thực tế hiện nay là đình nằm trên đất phường Hà Khánh (trong khuôn viên Công ty Công nghiệp Hoá chất mỏ) nhưng lại thờ thần, thờ tổ tiên của người dân đang sinh sống ở phường Cao Xanh, xã Thống Nhất. Vì vậy, để trùng tu, tôn tạo công trình thiết nghĩ rất cần sự chung tay giúp sức của chính quyền cả hai phường liên quan.
Đình Giang Võng hiện đã được liệt kê vào cụm di tích danh thắng của Hạ Long nhưng việc làm hồ sơ xếp hạng di tích cũng như nguyện vọng xin trùng tu đình của người dân nơi đây xem ra lại chưa thông suốt. Ông Lợi cho biết là Ban Quản lý đình đã xin giấy xác nhận đất không có tranh chấp, xác nhận của cơ quan chức năng về tín ngưỡng đình làng nhưng vướng là công trình không có sổ đỏ nên chưa được cấp phép xây dựng...
Lại sắp đến một mùa lễ hội nữa mà nỗi niềm của những người trong Ban Quản lý đình cũng như người dân về việc trùng tu, phục dựng lại đình vẫn còn nhiều trăn trở, băn khoăn. Không biết ai sẽ là người gỡ rối cho họ đây?
Ngọc Mai
