Tháng 5 năm 1971, Chủ tịch Hội Văn nghệ tỉnh, ông Ngô Lâm, giao cho tôi biên soạn để xuất bản một tập sách về văn học viết cho thiếu nhi, ra mắt vào dịp Tết Trung thu.
Ông chuyển cho tôi một tập bản thảo còn nguyên cả phong bì bên ngoài ghi “Bài gửi đăng báo, không dán tem”. Trong số đó tôi rất chú ý một truyện ngắn, đầu đề là CON CÁ MĂNG, ký tên tác giả GIẢM BIÊN, địa chỉ: Công nhân Nhà máy điện Uông Bí. Bản thảo truyện ngắn viết trên 4 trang giấy khổ rộng, chữ nhỏ, nét chữ rất chân phương, không có chỗ nào dập xoá. Vốn là một ông giáo, tôi rất có cảm tình với “nét chữ - tính người” ấy. Tôi thưa với ông Ngô Lâm rằng, tác giả Giảm Biên có truyện rất khá và tác giả này nên xếp vào loại có triển vọng để bồi dưỡng lâu dài. Ông bảo đưa truyện cho ông đọc. Sáng sau ông gọi tôi vào phòng làm việc và bảo tôi đi xác minh tác giả này là người như thế nào. Ông còn bảo tôi tìm hiểu xem vì sao lại có bút danh là Giảm Biên…
Thời bấy giờ, anh em sáng tác ở Uông Bí đối với tôi đã rất thân quen. Tôi về Uông Bí, vào ở nhà anh Phạm Doanh. Phạm Doanh bảo tôi Giảm Biên tên thật là Lê Ninh. Sáng sau, Phạm Doanh đưa tôi đến Nhà máy điện Uông Bí (lúc ấy sơ tán ở Khe Tre) để “xác minh lý lịch” Lê Ninh. Và điều tôi nhớ nhất là khi truyền đạt ý kiến của Chủ tịch Hội Ngô Lâm rằng, nếu Hội bồi dưỡng để anh Ninh thành người viết văn, viết báo thì rất mong được lãnh đạo Nhà máy đồng tình, tôi thấy lãnh đạo Nhà máy có vẻ không mấy cảm tình với anh… Điều đó cho tôi ý niệm rằng, đó là người có tài. Kinh nghiệm xương máu dạy tôi rằng, trước nay người có tài đều bị cơ sở ít nhiều thành kiến, cho là tự kiêu, không vững lập trường, hay nói ngang, thậm chí gia đình phải “có tí gì đấy vấn đề…”! Tôi nói với lãnh đạo Nhà máy là về gia đình nọ, kia thì trong việc viết báo, viết văn, chỉ để tham khảo thôi, chứ không quan trọng lắm. Buổi chiều tôi chỉ xin gặp lãnh đạo Công đoàn để lấy giấy xác nhận kết quả làm việc, vì tôi thấy nhận xét về anh của Công đoàn Nhà máy là có thiện chí hơn cả. Tôi báo cáo với lãnh đạo Công đoàn rằng, cho đến nay, cả Nhà máy của các anh, chúng tôi mới chỉ tìm thấy một người có triển vọng để bồi dưỡng viết văn và muốn anh được “cắm sâu tại chỗ” để đào tạo lâu dài, để anh viết văn, viết báo ca ngợi nhà máy lâu dài v.v.. Vì vậy, xin các anh ủng hộ chúng tôi cho anh Ninh đi dự lớp bồi dưỡng sáng tác sắp tới và đề nghị các anh xem xét, không đưa anh Ninh vào diện giảm biên chế… Tối ấy, Lê Ninh đến nhà Phạm Doanh chơi với tôi. Tôi bảo anh nên đổi bút danh Giảm Biên đi để khỏi bị hiểu lầm. Anh bảo họ tên tôi đầy đủ là Lê Nam Ninh, hay lấy tên là Nam Ninh được không? Tôi bảo rất được!
Truyện ngắn đầu tiên của Nam Ninh đã ra đời như thế trong tập sách TRĂNG THU, do Hội Văn nghệ Quảng Ninh xuất bản tháng 9-1971. Truyện kể về một cậu bé đi câu và lần đầu tiên câu được con cá măng từ ao làng mình. Chỉ đơn giản vậy thôi nhưng văn phong rất trong trẻo, câu chữ có hồn vía, rất gợi cảm. Và tôi cho rằng dấu hiệu của tài năng là ở chỗ này.
Nam Ninh cùng với Trần Ngọc Tảo được Hội Văn nghệ tỉnh cử đi dự Hội nghị những người viết văn trẻ toàn quốc lần thứ 3. Thành công vượt trội của Nam Ninh là ở mảng truyện ngắn, trong đó có 3 truyện hay hơn cả là Chuyện trong gia đình (đã được giải thưởng báo Văn nghệ), Căn nhà ở phố và Máy in tiền, đều viết thời gian Nam Ninh còn ở Quảng Ninh. Truyện ngắn Căn nhà ở phố, tôi thích hơn, đã được dịch sang tiếng Nga, chính tôi đã thông báo tin vui này cho Nam Ninh khi tôi từ Liên Xô (cũ) trở về...
Trần Nhuận Minh
